Ryszard Maliszewski - Olkusz ... Z całego świata tamta strona

środa, 5 czerwca 2019

Drobne rycerstwo średniowieczne

17. Śladowscy i Sławnikowie herbu Topór ze Śladowa:

1. Pochodzenie i występowanie rodziny

Nazwisko Śladowski, wg normalnych zasad gramatycznych powstało od nazwy wsi: Śladów, położonej w pow. miechowskim (dawniej ksiąskim). Herbarze (np. Tadeusz Gajl [4]) i źródła historyczne wymieniają Śladowskich herbu: Topór z miechowskiego (ziemia krakowska), a Gajl podaje jeszcze innych, ze Śladowa mazowieckiego herbu Ślepowron. [4] [5] [6] [15]

Słownik nazwisk polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku,

wymienia w Polsce 643 osoby noszące nazwisko Śladowski, w tym najwięcej w krakowskim (207). Natomiast nazwisko Sławnik (jedni ze Śladowskimi, patrz dalej) już w Polsce prawdopodobnie zanikło (chyba, żeby odmienili nazwisko na „Sławnikowski”). [9]

Rodzina Śladowskich z miechowskiego/ksiąskiego, od średniowiecza, aż do chwili obecnej istniejąca na naszym terenie, należała niegdyś do wymienionego herbu i była drobno rycerskim rodem małopolskim, którego korzenie były związane z miejscowością Śladów, jako jej gniazdem rodowym. Czy jej reprezentanci „zachowali swój klejnot szlachecki aż do chwili obecnej” – nie jest dzisiaj istotne. Historia wspomina o nich przez około dwa wieki.

2. Herb i zawołanie

Herbowy ród Toporczyków-Starżów ma typowo małopolskie korzenie. Jest to herb bardzo starożytny, związany z najdawniejszymi dziejami Małopolski (prawdopodobnie już w czasach Państwa Wielkomorawskiego i następnie krótkiego tutaj panowania czeskiego). Herb przestawia:

W polu czerwonym topór srebrny w słup. W klejnocie nad hełmem w koronie takiż topór wbity w hełm. [4] [6]

1. Herb Topór (źródło: „Wikipedia”)

Topór jest jednym z najstarszych z polskich godeł szlacheckich. Najstarszy znany wizerunek to pieczęć Żegoty, wojewody krakowskiego z lat 1282-5. Inne wczesne pieczęcie z Toporem pochodzą z lat: 1320 (Nawoj z Morawicy),1335 (Krzywosąd z Ostrowiec), 1348-49 (Wojciech, biskup poznański), 1352 (Andrzej, podkomorzy krakowski), 1376 (Drogomir), 1380 (Sędziwoj, wojewoda kaliski), 1387 (Drogosz z Chrobrza), 1389 (Sędziwoj z Szubina), 1397 (Jan z Tęczyna), 1413 (Jan Butrym), 1455 (Andrzej Tęczyński), 1442, 54, 66 (znak notariusza publicznego Jana z Morska).

Przez cały okres istnienia herbu, ustalone pozostawało ułożenie godła – w słup. Tak przedstawiały godło Topora najstarsze, XV-wieczne herbarze – Księga bractwa św. Krzysztofa, Herbarz Złotego Runa, Bergshammar i Stemmata polonica oraz Klejnoty Długosza. Takie też ułożenie powtarzali wszyscy późniejsi autorzy. Jedynymi wyjątkami od tej reguły były niektóre przedstawienia w sztuce sakralnej – na Świętym Krzyżu, na kilku chrzcielnicach z terenu Małopolski, na nagrobku Sławieńskiego we Włocławku oraz na zakrystii i kruchcie w Kraśniku przedstawiono godło w pas. Modyfikacjom podlegały też barwy godła (przy ustalonym, czerwonym polu). W Herbarzu złotego Runa ostrze jest srebrne, zaś toporzysko złote. [Wikipedia]

3. Gniazdo rodziny Śladowskich

Jak to już wcześniej wspomniałem, rodowym gniazdem Śladowskich z miechowskiego jest wieś Śladów w woj. krakowskim. Nazwa wsi wywodzi się od imienia osobowego „Ślad, Ślado” i oznaczała pierwotnie „gródek owego rycerza".

O miejscowości tej informacje przytacza mało historycznych źródeł. Najbardziej kompletne i najstarsze udostępnia praca zbiorowa polskich historyków, sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który pod hasłem Kalina Wielka (oba te majątki były ze sobą ściśle związane) na temat Śladowa podaje: [14]

„KALINA WIELKA

(1242 Kalina z kop. z XVII w., 1326 Calina, 1382 Galina, 1385 de Calino, 1405 de Calini, 1408 de Kalin, 1429 Calina Nobilium, 1441 „Skaliny”, 1470-80 Kalina Militaris, 1515 Kalina Maior) 7 km na SE od Książa Wielkiego. (...)

2b. Granice wsi K. 1397 niwa Klin k. granicy Śladowa → p. 3; 1401 łany w Sławicach k. granicy kalińskiej (ZK 3 s. 228); 1470-80 K. M. graniczy z Kaliną Małą (DLb. 3 s. 22); 1471 K. graniczy z Kaliną Małą, → Góry; 1476 K. graniczy z Kaliną Małą → p. 3; 1480 niwa Klin w Górach przy granicy K. (ZK 262 s. 85); 1492 wieś Góry leży między granicami Klonowa, K. i Śladowa w pow. ksiąs. (GK 23 s. 1009-10); 1507 K. graniczy ze Śladowem → p. 3; 1584 granica między Śladowem Stan. Morskiego z Morska a K. br. Jana, Jakuba, Zygmunta, Krzysztofora, Joachima i Adama Kalińskich zaczyna się k. 3 kopców narożnych opust. wsi Góry, Śladowa i K., stąd biegnie prosto ujazdem do lasu zw. Łaźcem (Lasczem) leżącego pod K., tym lasem albo chrustem ku K. nad polem do podnóża Czesnej Góry (Czesny Góry), dalej w dół nad drogą i w poprzek w kierunku Śladowa przez drogę do potoku płynącego przez chrust, leżący po drugiej stronie drogi. „U wierzchu” potoku pod dębem usypano kopiec, od którego granica biegnie w dół nad tym potokiem do jego końca, stąd w górę do drożyska albo ujazdu między chrustem i polem, dalej tym drożyskiem blisko lasu do wierzchu potoku spływającego z góry, k. niego w dół ujazdem do łąki plebańskiej i do końca tego potoku. Tu na łące usypano kopiec, od którego poprowadzono granicę idąc ku K. przez łąkę do rzeczki zw. Nidziszcza (Nydzyszcza, nie zid.) i przez nią do wielkiej drogi ze Śladowa do K., dalej w kierunku Śladowa pod Wielką Górę i w dół obok roli Abrahama Sokołowskiego i zakrętem do ww. wielkiej drogi, nią do potoku, spływającego z góry przy ujeździe niedaleko Śladowa. Od potoku granica biegnie w górę i w poprzek w kierunku wsi Maciejów – częścią nad potokiem, częścią polem aż do ściany Maciejowa. Tu usypano kopce narożne Maciejowa, K. i Śladowa (ZK 406 s. 111-8); kopce narożne Śladowa, Gór i K.; granice między K. i Górami: 1585 granice między cz. K. W. zw. Dzierżkowem a wsią → Góry p. 2; 1598 → p. 2e.

2c. Drogi. 1392-3 droga, 1431 droga do młyna → p. 3; 1443 wielka droga z Książa [Wielkiego] do Krakowa przez K. → p. 5; 1471 droga z K. do Klonowa, → Góry p. 3; 1481 droga z Gór do K. (ZK 262 s. 173-4); 1495-6 droga z K. do Śladowa → p. 3; 1507 ściegny, droga zw. Pastewnikiem → p. 3; 1515 ścieżka z K. do Giebołtowa → p. 5; 1529-31 wygon → p. 3 i Góry p. 3; 1584 droga z K. do gajów na granicy K., Śladowa i Gór (ZK 406 s. 109); wielka droga → 2b.”

„2d. Obiekty fizjograficzne. 1376, 1386, 1389-90, 1397, 1412, 1415, 1434, 1436, 1462, 1464, 1495, 1496, 1529-31, 1530 łąki bez nazw; 1392-3, 1447, 1459, 1464, 1465, 1467, 1468, 1469, 1470-80, 1476 gaje, lasy i zarośla bez nazw; 1397 gaj Mała Ściegnówka, zarośla Lisinki [położone między K. a Śladowem nad rz. Kalinką – Mapa Obrębów], Studnisko → p. 3; 1397, 1515, 1584, 1598 gaj Łaźce → p. 3, 5, 2b i 2e; 1397, 1416, 1430, 1431, 1434, 1436, 1442, 1443, 1446, 1451, 1464, 1470-80, 1472, 1476, 1490, 1510, 1515, 1518, 1530 młyn → p. 3; 1397, 1508, 1584 gaj Sosnówka [nazwa nie notowana w UN i na Mapie Obrębów, jeszcze jednak w końcu XVIII w. las k. Gór nosił tę nazwę – Mat. do MWK s. 88] → p. 3 i Góry p. 2; 1412, 1508 rzeka; 1397, 1434, 1443, 1447, 1464, 1507 stawy; 1445 nawsie; 1446, 1495-6, 1598 dolina Popowy Dół → p. 3; 1464, 1495, 1507 Pełczyński Gaj, gaj Pełka, Pełczyn Gaj → p. 3 i 5; 1464, 1507 Brzozowy Gaj i Mały Gaj; 1471 Kuniczyńska Łąka; 1495 rybniki; 1508 Prebendarska Łąka → p. 3; 1515 łąka k. granicy K. i Śladowa pod lasem zw. Łaźcami → p. 5; 1529-31 jezioro, łąka – p. 3 i Góry p. 3; 1585 potoki bez nazw, Czesna Góra, Wielka Góra → p. 2b; 1598 → p. 2e.”

„2e. Nazwy pól, dóbr. łanów i niw. 1397 Zabrogi, Czelczowe Lipiny, → Góry, niwa Klin, niwa Załaźce; 1397, 1452 Wslune, w r. 1598 Słonie → niżej [dziś Słonie, pole i góra w K. – UN 7 s. 22]; 1397, 1452, 1471, 1526 pola, dziedzina Borek k. Rędzin (dziś Rędziny-Borek przysiółek Śladowa na granicy z K. – UN 7 s. 23; Mapa Obrębów] → p. 3 i → Góry r.” (...)

„1598 pola pleb. z K.: w Górach przy granicy Racławic k. dąbrowy zw. Tokarzowym Lasem [w końcu XVIII w. nazwa Tokary – Mat. do MWK s. 88], między gajami zw. Łaźcami Śladowskimi i Małym Gajem; w K. w miejscu zw. Słonie przy lesie zw. Prebendarskim Lasem, między tym lasem a łanami należącymi do Piotra Oraczowskiego; 2 stajania roli w końcu Prebendarskiego Lasu; pole za kościołem, ciągnące się na N do Popowego Dołu, między rolami Piotra Oraczowskiego i prebendarza. To ostatnie pole pleban posiada od ok. 30 lat, a jego poprzednik oddał go w dzierżawę swemu stryjowi Promieniowi Kalińskiemu. Ostatnie pole plebana leży przy granicy Śladowa w miejscu zw. Rędzinami (WR k. 239v-41).”

3. Własn. rycerska. (patrz dalej). (...)

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego na temat tejże wsi podaje równie mało informacji. [5]

2. Informacje dotyczące Śladowa (w/w źródło)

3. Lokalizacja wsi Śladów k. Kaliny Wielkiej w Małopolsce (źródło: Google Maps)

4. Krajobraz okolicy wsi Kalina i Śladów (fot. ze źródła j.n.)

http://kalina-mala-.manifo.com/

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

Wieś Śladów koło Kaliny Wielkiej od czasów najdawniejszych należała do dóbr rycerskich.

Internetowe źródło: Rody ziemiańskie XV i XVI wieku. T. 1, Małopolskie rody ziemiańskie, Krzepela, Józef podaje „za Długoszem” o miejscowym rodzie Śladowskich bardzo skąpe informacje: [12]

Śladów Ks /Miech. p. Kalina wielka.

1411-1530. Sławnikowie-Śladowscy [h. Topór. Ul. 454].-

Ul. 386. Helc. 757. 760. I. b. II. 83. Bobrz. 385.

Informacje te oparte są na klasycznym źródle historycznym, które wymienia wyrywkowo dawnych właścicieli Śladowa.

Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [14]:

KALINA WIELKA

3. „1376-1418 Mścisław, Mściszek, Smciszek z K. i Śladowa [h. Topór] br. Adama, Drogosza, Gawłusza, Mikołaja, Piotrasza, Sławnika, Stanisława, Włodka i Wojciecha, stryj Pełki, ż. Katarzyna ze Sławniowa ; 1376-1405 Pełka z K. i Stępocic [tu oprawa posagu i wiana żony po jej pierwszym mężu] s. Gawłusza, bratanek → Mściszka i jego braci [h. Topór]” (...)
1381-97 Mikołaj ze → Śladowa i K. br. → Mściszka i innych, [h. Topór]
1381-5 Oland z K. (SP 8, 745, 1131, 1173, 3497, 3735, 3750); 1381-94 Machna wd. po Gawłuszu z K., ich dzieci → Pełka, Jagienka i Wichna );

1381-5 Mikołaj ze Śladowa i Mściszek z K. przeciw Pełce z K., jego matce [Machnie] i jego siostrom o 30 grz. i szkodę ; 1382-5 Maciej Kaliński z K. (SP 8, 1382, 3012);
1382-1400 Święszek z K. [h. Topór] 1382 Gawłusz ze Śladowa skazany na karę 6 grz. zw. „sweczna” w sporze z [Machną] wd. po Gawłuszu [z K.], której powiedział: „et dominus censum soluebant”! (SP 8, 1178); Gawłusz z G. i → Śladowa w l. 1381-8 (SP 8, 1380). (...)

„ 1389-1405 Sławnik z K, Krakuszowic i → Śladowa br. → Adama i innych, [h. Topór] ; 1389-90 [Machna] wd. po Gawłuszu z K. i jej dzieci przeciw Drogoszowi z K., ponieważ przysposobił sobie rolę na łące (ZK 1c s. 207-8, 212, 219);” (...)
„1396 Drogosz z K. zastawia za 16 grz. Mikołajowi Sławnikowicowi ze Śladowa cz. dziedz. w K. (ZK 1c s. 482, 484).” (...)

„1398 Mściszek z K. sprzedaje za 50 grz. br. Adamowi z K. dziedzinę w K. (SP 8 uw. 249/9); Święszek, Piotrasz, Adam i Stanisław z K. zobowiązują się zapłacić 35 grz. gr posp. Stanisławowi z Polanowic za kupione u niego 4 stogi zboża (SP 8 uw. 249/15); 1399 Święszek, Adam, Włodek i Drogosz z K. oraz Wojtek i Mikołaj ze Śladowa jako poręczyciele Piotrasza z K. zobowiązują się zapłacić 43 grz. posp. i 20 grz. gr pras. Zaklice z Tochołowa [dziś Tuchołów]. Jeśli nie zapłacą połowy tych pieniędzy do ś. Stanisława [8 V], oddadzą mu w zastaw cz. dziedzictwa Piotra w K. i Janowicach z 6 kmieciami (SP 8, 8653-4); Drogosz z K. przeciw Wyszkowi i jego s. Wojciechowi z Woli Sasinowej o krogulca zw. Ćwikiem (SP 8, 9314, uw. 300/120, 303/8, 305/1),” (...)

„1402 Sławnik jako główny dłużnik, jego brat Mikołaj ze Śladowa i Adam z K. jako poręczyciele zobowiązują się zapłacić 20 grz. gr pras. Dobkowi ze Strzeszkowic albo Piotrowi lub Mikołajowi Pieniążkom pod warunkiem oddania w zastaw wyznaczonej cz. dziedzictwa jednego z nich. Jeśli tego nie uczynią, będą mu musieli zapłacić 40 grz. (ZK 3 s. 383-4); → Janowice; ; Zbyszek s. Marka z Nasiechowic pozywa z osobna: Adamka, Drogosza i Włodka z K. oraz Sławnika i Mikołaja ze Śladowa o wwiązanie się gwałtem w dziedzinę ww. Piotrasza w K., na której Zbyszek ma zabezpieczone 100 grz. posagu po zm. [bezpotomnie] siostrze Hance ż. Piotrasza ; (...) Drogosz, Adam i Włodek z K. oraz Sławnik i Mikołaj ze Śladowa poręczają, że Piotrasz z K. zapłaci 86 grz. gr pras. Klemensowi i [jego bratankowi, a s. Marka] Zbyszkowi z Nasiechowic, albo odda im w zastaw swoją cz. w K.; tenże Piotrasz zastawia za 158 grz. swoim poręczycielom całe dziedzictwo w K. (ZK 3 s. 461); Klemens i Zbyszek z Nasiechowic zapłacą 80 grz. gr pras. Sławnikowi i Mikołajowi ze Śladowa, albo uwolnią mu cz. dziedzictwa Piotrasza w K. (ZK 3 s. 475); Jakusz z K. [chyba kmieć] pozywa Urszulę wd. po Miczku ze Śladowa o konia i szkodę (ZK 3a s. 467).” (...)

„1403 Adam z K. pod karą XV dla sądu i strony zapłaci 5 grz. gr pras. Mikołajowi ze Śladowa; Adam z K. sprzedaje za 8 grz. gr pras. Jankowi z Janowic połowę roli, czyli niwy w Janowicach, położonej za karczmą k. łąk w tej wsi (ZK 3 s. 488, 560); Dobek Kański przeciw Drogoszowi z K. o 10 grz. (ZK 3b s. 200, 214); Mik. Racławski z Racławic [pow. prosz.] przeciw Adamkowi i Włodkowi z K. o 140 grz. [poręczonego przez nich długu Sławnika ze Śladowa] (ZK 3b s. 230 – tu błędnie contra Adamkone et Adamcone, 240);” (...)

„1404 Włodek i Adam z K. poręczają Mikołajowi z Racławic, że Sławnik ze Śladowa zapłaci mu 100 grz. gr pras. i 10 kwartników pod warunkiem wwiązania go do ich dóbr dziedz. w K. (ZK 4 s. 2-3); Sławnik ze Śladowa oddaje w 100 grz. gr pras. i 10 grz. kwartników Adamowi i Włodkowi z K. wszystkie cz. swojego dziedzictwa: cz. w Śladowie posiadaną obecnie i tę, która mu przypadnie w spadku, cz. w Janowicach i cz. kupioną w Krakoszowicach. Zezwala im równocześnie sprzedać lub zastawić te cz. w tych pieniądzach i przyrzeka bronić ich przed przeszkodami. Dobrochna ż. Sławnika rezygnuje z pr. do wiana, zastrzegając sobie zapis posagu na tych dobrach (ZK 4 s. 8-9); Tomek ze Zbikał pozyskuje na Adamie z K. 12 grz. gr pras. długu, z którego zapłacił mu już 2 grz. );
Adam i Drogosz z K. nie stawili się w sądzie z kapelanem przeciw Mikołajowi ze Śladowa o 80 grz. i karę z tytułu poręki udzielonej archidiak. krak. Zbyszkowi [z Nasiechowic]; Adam z K. winien 10 grz. kwartników Szczepanowi z Siedlisk (ZK 4 s. 105, 119);” (...)

„1418 Piotr z K. pod karą XV ma zapłacić 4 grz. i 6 gr półgr Mik. Pszonce ze Skalbmierza; Mikołaj ze Śladowa i Włodek z K. pod karą XV mają zapłacić 17 grz. gr. posp. Maciejowi z Ilkowic; Adamek i Mściszek z K. pod karą XV mają zapłacić 6 grz. bez 8 sk. Włodkowi z K. i Mikołajowi ze Śladowa (ZK 194 s. 144-5); 1419 Drogosz z K. pod karą XV ma zapłacić 10 grz. Bernardowi z Kowalowa za kupionego od niego konia; 21 I 1419 Jakusz Rzeszoto ze Śladowa sprzedaje za 300 grz. półgr Piotrowi z K. całą cz. w Śladowie. Do Bożego Narodzenia będzie rezydował w swym domu w Śladowie, zbierze tegoroczne zboże jare i ozime, zatrzyma do swej dyspozycji 4 zagr. i będzie korzystał z gajów na domowy użytek. Piotr zobowiązuje się zapłacić Jakuszowi 66 grz. do tegoż Bożego Narodzenia, w przeciwnym razie 2 I 1420 pod karą XV będzie miał do zapłacenia 86 grz. Kolejną ratę w wysokości 100 grz. Piotr zapłaci na Boże Narodzenie 1420 r., a jeśli nie, 1 I 1421 pod karą XV będzie musiał mu zapłacić 150 grz. Jakusz zeznaje, że Piotr zapłacił mu już 80 grz. Wystawieniu dok. sprzedaży sprzeciwia się Mikołaj z Marchocic (ZK 194 s. 255-6); tenże Mikołaj ustępuje Piotrowi z K. pr. bliższości do cz. Śladowa, którą ten kupił od Jakusza Rzeszoty; jeśli Jan z Ilkowic nie zapłaci w pierwszym terminie 30 grz. Piotrowi z K., w drugim pod karą XV musi mu zapłacić 60 grz. (ZK 194 s. 268-9). „ (...)

„1422 Mikołaj wójt z Wolbromia i Sławnik ze Śladowa poręczają za Helenę i Elżbietę cc. Święszka z K., że zapłacą [wd. po Święszku] Elżbiecie ż. Andrzeja z Zebrzydowic 27 grz. półgr z tytułu posagu i wiana, które jej przysługują z dóbr w K. (ZK 7 s. 215-6);” (...)

„1424 Bernard z Zaryszyna zeznaje, że Piotr z K. zapłacił mu 6 grz. długu Sławnika ze Śladowa; tenże Piotr, poręczając za s. Stanisława pod karą XV zobowiązuje się zapłacić 20 grz. Jarosławowi z Kozłowa (ZK 195 s. 237, 273); Jan z Kropidła zeznaje, że Drogosz z K. i Maciek z Ilkowic zapłacili mu 41 grz., na które miał zapis od Stanisława z K.; Jan kmieć z Klonowa ustanawia zachodźcą Stogniewa z Niedźwiedzia w sporze z Janem kmieciem z K. o 32 kopy pszenicy (ZK 195 s. 246, 278);

Andrzej z K. uwolni z poręki Mikołaja ze Śladowa albo wwiąże go za 10 grz. do łanu w K. z kmieciami Wyczką i Pluchem (GK 2 s. 575-6); Włodkowi z K. pod karą XV zobowiązują się zapłacić: Piotr z K. 7 grz. i Stanisław s. Drogosza z K. 12 grz.; Elżbieta wd. po Wojciechu z K. alias z Borzykowej zapłaci 18 grz. gr krak. i 8 sk. Andrzejowi z K. s. Adama albo odda mu w zastaw niwy na Rędzinach w K. (ZK 195 s. 396);

Maciej z Ilkowic zeznaje, że Piotr z K. zapłacił mu 24 grz. długu [zm.] Sławnika ze Śladowa; Piotr z K. zobowiązuje się zapłacić 120 grz. długu wierzycielom ww. Sławnika, o które był pozwany przez wd. po nim Piechnę z tytułu kupna cz. Sławnika w Śladowie (ZK 195 s. 403); Piotr z K. składa protest, ponieważ chciał dać 100 grz. Piechnie wd. po Sławniku z Szarbi [i Śladowa] i Piotrowi ze Stadnik [tekst nie dokończony]; taż Piechna składa protest, gdyż stawiła się w sądzie i chciała wziąć 100 grz. od Piotra z K., lecz, pod nieobecność jej poręczyciela Piotra ze Stadnik, nie chciał dać tych pieniędzy i proponował jej tylko połowę tej sumy; ww. strony kasują między sobą wszystkie dok. i terminy sądowe w sprawie dziedziny w Śladowie (ZK 195 s. 404, 414); Bernard z Kowalowa zeznaje, że pod nieobecność w sądzie Piechny wd. po Sławniku [ze Śladowa] Piotr z K. zapłacił mu 6 grz. długu tegoż Sławnika; Mikołaj ze Śladowa sprzedaje za 400 grz. półgr temuż Piotrowi całą cz. dziedzictwa zm. Sławnika i jego s. Jana, a swego bratanka, w Śladowie. Mikołaj poręcza, że po dojściu do lat sprawnych Jan przed sądem tę dziedzinę „ordinare habebit” (ZK 195 s. 406, 414).” (...)

„1427-43 Jan Adamowic z K. s. Adama, h. Topór (ZK 196 s. 74; 256 s. 324, 327); 1427 Piotr z Pieczeniegów pozyskuje 10 grz. na Stanisławie s. Drogosza z K., któremu udzielił poręki; tenże Stanisław oddaje mu w tej sumie w zastaw 1 grz. czynszu od kmieci osiadłych w Sieciechowicach, których sam pozyskał w zastaw za tę sumę (ZK 196 s. 18, 20); Piotr z K. winien 30 grz. gr krak. Mikołajowi ze Śladowa; Helena wd. po Nikloszu wójcina wolbromska z s. Piotrem sprzedają za 6 grz. gr krak. Adamowi z K. i jego ss. Janowi i Andrzejowi pół niwy na Wielkich Rędzinach w K. (ZK 196 s. 26, 74); Piotr z K. pod karą XV zobowiązuje się dać w zastaw za 14 grz. z tytułu poręki Mikołajowi dworzaninowi Jana z Melsztyna 2 grz. czynszu od kmieci osiadłych w K. lub Śladowie (…)

„1436 Maciej młynarz z K. pozywa Stanisława z K. o zabranie mu topora wart. ½ grz., siekiery wart. 1 wiard. i o szkodę (ZK 197 s. 483-4); Jan s. Sławnika ze Śladowa sprzedaje za 240 grz. gr krak. Janowi z K. i jego braciom cz. dziedzictwa w Śladowie, którą najpierw sprzedał ich zm. ojcu Piotrowi. Zobowiązuje się bronić ich przed pr. bliższości kogokolwiek; br. Jan, Piotr i Sławnik z K. i Śladowa w ciągu 2 lat oddadzą 50 grz. gr pol. Janowi s. zm. Sławnika ze Śladowa pod warunkiem wwiązania go do 4 kmieci osiadłych w Śladowie, płacących 5 grz. czynszu (ZK 197 s.” (...)

„Jan z K. s. Włodka zeznaje, że zapłacił 10 grz. długu Markowi z Małoszowa; Stanisław z K. zwróci 5 grz. Janowi ze Śladowa pod warunkiem wwiązania go w tej sumie do całej niwy w K., położonej między rolami plebana i tegoż Stanisława, a także do siedliska dworskiego (aream curie alias dworszkye, ZK 257 s. 211, 221); Marek z Małoszowa zeznaje, że Jan [Włodkowic] z K. zapłacił mu 8 grz. długu; z podziału dóbr Piechna wd. po Piotrze z K. bierze w dożywocie całą cz. w K. i łan w Śladowie z kmieciem Szymonem, a ss. Janowi, Mikołajowi i Jakubowi przypada cz. w Śladowie bez ww. łanu; ww. bracia oraz ich siostry Anna i Piechna zakonnica w kl. Ś. Andrzeja w Krakowie zeznają, że na czas życia matki będą trzymać dobra po ojcu w równych częściach. Po jej śmierci podzielą między siebie cały majątek (ZK 257 s. 233, 240-1);”

„1448 Jan z K. zeznaje, że Niemsta zapłacił mu 50 grz.; Zygmunt z K. daje Janowi ze Śladowa całą cz. w K. z cz. pr. patr. kościoła tamże w zamian za ½ ł. w Zarogowie, 40 grz. i konia wart. 30 grz.; Stanisław z K. zwróci 24 grz. Janowi Kowalowskiemu pod warunkiem wwiązania go do cz. w K. (ZK 257 s. 277-80); Piechna wd. po Piotrze z K. ustępuje Mik. Niemście z Książa Małego i jego c. Annie wszystkie te dobra ojczyste w Polanowicach, które miała w zastawie Elżbieta wd. po Jaszku z Polanowic. Jeśli Anna umrze bezpotomnie, dobra te wrócą do Piechny i jej ss. Jana, Mikołaja i Jakuba z K.; Jan i Mikołaj z K. ss. Piotra, poręczając za br. Jakuba, zastawiają za 110 grz. gr krak. szwagrowi Kmicie z Borczyna [pow. chęc.] całą cz. w Śladowie (ZK 257 s. 287-9); ciż bracia sprzedają za 40 grz. Janowi z Ilkowic gaje w Śladowie k. granic Kropidła i Ilkowic oraz niwę przy granicy Ilkowic od drogi z Racławic do drogi skalbmierskiej ze Śladowa do Skalbmierza. Jan ze Śladowa pr. bliższości sprzeciwia się wydaniu dok. w tej sprawie; Jan Włodkowic z K. pod karą XV zapłaci 17 grz. za [swoje bratanice] Jadwigę i Annę cc. [zm. Mikołaja] Sławniowskiego z K. ich br. przyrodniemu Jakubowi z Turzyna (ZK 257 s. 311-2).” (...)

„1449 Stanisław z K. skazany na karę XV stronie i sądowi z powodu niezapłacenia długu Janowi Kowalowskiemu; Dorota ż. Zygmunta z K. rezygnuje na rzecz Jana ze Śladowa z pr. do posagu i wiana na dobrach w K. sprzedanych mu przez męża (ZK 257 s. 313-4);

Jan ze Śladowa zeznaje, że Stanisław z K. wykupił od niego z zastawu siedlisko zw. Adamowskim z domem i niwą; Jan Włodkowic z K. zobowiązuje się zapłacić 10 grz. z 20 grz. długu Mik. Bielanki [z Brzuchani] Jakubowi Płazie z Sieciechowic na ręce Jana ze Śladowa (ZK 258 s. 55, 61); Jan Włodek z K. oddaje w zastaw za 18 grz. Mik. Bielance 1 i ½ ł. w K. z kmieciami Mikołajem, Grzegorzem i Wojciechem, a także karczmę tamże (ZK 258 s. 68);” (...)

„Jan Włodkowic Kaliński z K. daje Kmicie z Borczyna całą ojcowiznę w K. i cz. tamże, którą ma w zastawie za 70 grz. od [zm.] Mik. Sławniowskiego w zamian za cz. dziedz. w Borczynie i Woli, cz. w Śladowie, którą Kmita ma w zastawie za 160 grz. i za 20 klaczy ze stada (indomitis alias swerzepicza). Jan wniesie zapis do akt ziemskich w Książu i spowoduje zrzeczenie się przez żonę pr. do posagu i wiana. Zapis zamiany dóbr mają też potwierdzić córki Sławniowskiego [Anna i Jadwiga] w części dotyczącej zastawu w K. Kmita wniesie zapis do ksiąg ziemskich chęc., a jego żona zrezygnuje z pr. do posagu i wiana. Jeśli Kmita wykupi zastawy w K. od Mik. Bielanki z Nowej Wsi [Spisz] za 20 grz. i od Jana Wilkowskiego za 10 grz., pieniądze te zostaną odliczone od sumy zastawnej w Śladowie. Jeżeli Jan z K. za własne pieniądze wykupi Kmicie te cz. w K., nie będzie on rościł pretensji do sumy zastawnej w Śladowie. Gdyby Jan wziął 160 grz. za zastaw w Śladowie, pieniądze te bez poręki może ulokować na odpowiednich dobrach dziedz. w pow. ksiąs., jeśli zaś będzie chciał ulokować je na dobrach w innym powiecie, wyznaczy Kmicie poręczycieli. Kmita zbierze z pól osiewek jary in Wslune, owies, proso et paganicam alias tatarkę na Borku oraz kapustę w ogrodzie, a pozostały owies jary Kaliński zbierze dla siebie. Strony wymienią dok. zastawne. Zakład 200 grz.” (...)

„Jakub Piotraszowic z K. zapisuje 9 i ½ grz. gr krak. Janowi Włodkowicowi na dobrach dziedz. w Śladowie do wydzierżenia tej sumy (ZK 258 s. 165-4, 166, 188).” (...)

[Informacji na temat majątków Kalina Wielka i związanego z nią Śladowa jest tutaj nadal wiele, z których nie wszystkie przytaczam. Wymieniani tu są Mikołaj Śladowski i jego brat Sławnik oraz niektórzy ich potomkowie, np. Jan ze Śladowa syn Sławnika ze Śladowa. Dalej wymieniani Sławnikowice ze Śladowa i Kaliny są więc także Śladowskimi. Ostatnim chyba wymienionym tutaj Śladowskim jest Jan Śladowski w XV już w., ale nadal, aż do w. XVI, są Śladowscy w Śladowie współwłaścicielami. Później chyba o Śladowskich jako właścicielach Śladowa nic nie słychać, a wieś związana jest z właścicielami Kaliny Wielkiej, Kalińskimi, jak podaje Słownik, z Kmitami (czyżby to ci „udawani Kmitowie” znani m/in z Olkusza i okolic Błędowa byli ??) oraz innymi rycerzami z okolicy (np. Morscy).]

Dalej w „Słowniku”:

^{„5. Kościół,
uposażenie, pr. patr., dzies. 1326-7, 1350-4 dochody pleb. w K.
ocenione na 3½ grz.,}

²⁰ Wydaje się, że Długosz podał błędnie przynależność Janowic do par. w K. Jeszcze bowiem w r. 1598 do tej par. należały tylko wsie K. i Śladów, a Janowice do par. Słaboszów. Dopiero w wizytacji z 1664 r. w par. K. wymieniono połowę Janowic. W r. 1747 mniejsza cz. Janowic należała do par. Słaboszów, a większa cz. do par. K. Por. też Mat. do MWK s. 88. Przyjąć więc chyba należy, że najwcześniej w XVII w. cz. Janowic znalazła się w par. K. W 1529 r. pleban z K. wybierał meszne tylko w K. i Śladowie.

1510, 1518 ogrody w cz. plebana w K. → p. 3; 1515 Andrzej Morski [dz. Śladowa] daje kościołowi w K. łąkę k. granicy kalińskiej [i śladowskiej] pod lasem zw. Łaźcami (Lyeszcze)²¹, a Piotr Kaliński 3 stajania roli folw. k. ścieżki z K. do Giebołtowa (Ep. 6 k. 14r); 1529 uposażenie kościoła par. w K.: dzies. z ról folw. w Śladowie wart. 3 grz., z folwarku zw. Promieniem w K. wart. 2½ grz., z 3 folw. tamże wart. 3 grz., meszne w K. i Śladowie – 10½ ćw. żyta i tyleż owsa wart. 2½ grz., kolęda po ½ gr [od kmieci i zagrodników], a od karczmarzy po 2 gr. Wart. uposażenia 11½ grz.; dzies. snop. z łanów kmiec. w K. i Śladowie wart. 15 grz. prebendzie Bosutowskiej w kat. krak. (LR s. 47, 270); 1598 role plebana → p. 2e; w par. K. i Śladów (WR k. 239v).

Z powyższego wykazu wynika [usunięto część sygnatur tekstów źródłowych – przypis mój], iż wymienieni tutaj drobno rycerscy właściciele Śladowa należeli do rycerstwa niebogatego, mało znanego w źródłach historycznych oraz już od XV w. zagrożonego popadnięciem w ubóstwo i wypadnięciem ze stanu.

Poświadczone są ich kontakty z dziedzicami podobnych, drobnoszlacheckich i pobliskich wsi, np.: Kaliny Wielkiej, Szreniawy, Charsznicy, Adamowic i innych wyżej wymienianych. Szczególne związki łączyły majątki Śladowa i Kaliny Wielkiej, rozwinięte do tego stopnia, iż niektórzy Kalińscy i Śladowscy „pisali się z Kaliny Wielkiej i Śladowa”. Na rzecz Kalińskich (i innych rodzin rycerskich, np. Kmitów i Morskich) tracą też Śladów Śladowscy już w XVI wieku.

5. Rycerski pojedynek (miniatura średniowieczna) (źródło: Wikipedia)

Rodzina Śladowskich ze Śladowa w Miechowskim „trzymała” więc chyba wieś zaledwie około dwustu lat, (przed 1381-ok. 1530), a później wieś stała się własnością innych rodzin szlacheckich, przede wszystkim niektórych Kalińskich (którzy w końcu sami stali się tutaj znaną w historii aż do XVIII w. „szlachtą zagrodową”). Być może później reprezentanci rodziny Śladowskich, w całości lub częściowo posiadali jakieś inne majątki ziemskie, albo żyli „na dzierżawach”, jak wielu z ubogiej szlachty.

Nazwisko Śladowski zachowało się w okolicznych miejscowościach przez wszystkie następne wieki, kiedy to dawne rodziny niezamożnej szlachty, własnoręcznie uprawiające swoje grunty, pod względem społecznym spadały często do klasy włościańskiej, o ile nie były w stanie „wylegitymować się ze swojego szlachectwa”. [8]

Przede wszystkim „widzimy ich” w krakowskim w Jerzmanowicach i okolicy (mogli być początkowo dworskimi oficjalistami w starostwie ojcowskim) oraz Książu i okolicy, a także w niektórych miejscowościach świętokrzyskiego i w miastach, np. w Słomnikach, przeważnie jako tzw „zwykłych mieszkańców”. [Geneteka]

Przypisy i Bibliografia:

[1]. M. Z. Wojciechowscy, Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Dr. św. Wojc., 1946 ( PPPJ )L.

[2]. Mały słownik kultury dawnych Słowian, pod red. L. Leciejewicza, W.P.,

Warszawa 1972 ( MSKDS )

[3]. J. Roszko, Kolebka Siemowita, Iskry, Warszawa 1980

[4]. T. Gajl, Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, POZKAL, Gdańsk 2003

( HSRON )

[5]. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red.

B. Chlebowskiego, F. Sulimierskiego, W. Walewskiego i J. Krzywickiego,

nakł. Autorów, druk. „Wiek”, Warszawa 1880 – 1902 ( SGKP ) oraz

[6]. S. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty polskiej, Wyd. U. W. „Alfa”, Warszawa

1994 ( HSP)

[7]. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk (red. - praca zbiorowa), Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego,

dwa tomy, PWN, Warszawa, Kraków 1978 ( DORO )

[8]. W. Staśkiewicz (red. - praca zbiorowa), Społeczeństwo polskie od X do XX wieku,

Książ. i Wiedza, Warszawa 1988 ( SP )

[9]. Słownik nazwisk współcześnie używanych w Polsce, pod red. K. Rymuta, Inst. Jęz. Pol.,

P.A.N., wersja internetowa (Rym.)

[10]. Polska – moja ojczyzna, Encyklopedia (...), pod red. J. Marciszewskiego, W. P.,

Warszawa 1979 (PMO – E)

[11]. Derwich, M. Cetwiński, Herby, legendy, dawne mity, Kr. Ag. Wyd. Wrocław

1989 ( HLDM )

[12]. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/8064/edition/7525/content

[13]. Inne źródła internetowe, np. „Wikipedia” i „Geneteka” oraz https://genealogia.okiem.pl/forum/viewtopic.php?f=5&p=60627

[14]. http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=7111&q=Kalina%20Wielka&d=0&t=0

Uwaga: Wolno kopiować i cytować pod warunkiem

podania źródła i autora

czwartek, 23 maja 2019

Paleozoologia 1. Paleozoik – Fauna Syluru

Gąbki

[W związku z likwidacją przez Google wszystkich kont Google +, a więc usunięciem z sieci zawartych tam publikacji, ponawiam publikację artykulików z kolekcji Paleontologia na swoim Blogu.]

I. Okazy znalezione w okolicach Olkusza:
1/10/1/84 – 20.09.1976 r., Olewin, las za wsią w okolicy Fabryki Domów
1/10/2/88 – 20.10.1979 r., Osiek, na polu ornym

II. Stratygrafia: powierzchniowo, w piaskach polodowcowych. Podobnie jak występujące na wschód od Olkusza, a przywleczone przez lodowiec zlodowacenia południowopolskiego (Mindel) ze Skandynawii głazy narzutowe wieku gotlandzkiego (Sylur), skamieniałości zostały tu osadzone przez topniejący lodowiec.

III. Rozpoznanie: Gąbki krzemienne (Demospongiae):
1/10/1/84 – Aulocopium aurantium Oswald
Skamieniałość zachowana w całości. Charakterystyczny krzemień paleozoiczny
1/10/2/88 – Hexactinella (?) Jak wyżej, okaz lekko uszkodzony

1., 2. Widok z obu stron (fot. Ryszard Maliszewski)

3. Widok z góry (fot. j.w.)

IV. Informacje o skamieniałościach:
Organizmy morskie, osiadłe, należące do bentosu nieruchomego. Zajmowały środowisko morskie, najprawdopodobniej głębokowodne – batialne oraz otwartego morza. Skamieniałości były autochtoniczne w skałach paleozoicznych, z których pochodziły, lecz allochtoniczne w warstwie znalezienia.
Informacje o Gąbkach z Wikipedii:

Gąbki (Porifera) – typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie, charakteryzującym się brakiem symetrii. Gąbki należą do najstarszych organizmów wielokomórkowych – zbliżone do nich formy występowały już 1,8 mld lat temu. W zapisie kopalnym znane są ze skamieniałości ediakarskich, datowanych na około 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne); biomarkery wskazują, że gąbki pospolite pojawiły się już w kriogenie. Typ obejmuje około 8 tysięcy poznanych dotąd gatunków, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich. Są szeroko rozpowszechnione na kuli ziemskiej, głównie w strefie przybrzeżnej oraz na dnie płytkich mórz.

Gąbki są przedstawicielem nibytkankowców (Parazoa). Są to wielokomórkowce, których komórki charakteryzują się wysoką specjalizacją pod względem funkcji. Tworzą one wyraźną warstwę zewnętrzną i wewnętrzną, a pomiędzy nimi występuje mezohyl, nieprawidłowo nazywany mezogleą. W ich ciele nie występują właściwe organy ani tkanki. Brak komórek nerwowych i mięśniowych.

Budują olbrzymie kolonie liczące nawet 50 000 osobników. Żywią się drobinkami pokarmowymi. Dorosłe osobniki przyczepiają się do podłoża i długo uważano je za osiadłe. Zaobserwowano jednak, że postacie dorosłe kilku gatunków mogą się powoli poruszać (ok. 4 mm dziennie) za pomocą wyrostków na dolnej części ciała. Są jednymi z najprostszych zwierząt, nie posiadają nerwów ani żadnych narządów. Ich budowa, a zwłaszcza obecność komórek kołnierzykowatych (choanocytów) sugeruje, że są one bardzo blisko spokrewnione z wiciowcami kołnierzykowymi. Wniosek ten potwierdziły badania genetyczne. Znanych jest ok. 8000 poprawnie opisanych gatunków gąbek, ale szacuje się, że jest ich około 15.000. Te zwierzęta żyją nawet na głębokości 9000 metrów. Pierwsze niepewne skamieniałości gąbek pochodzą już z końcowego neoproterozoiku (600 mln lat temu), niewątpliwie gąbki znane są z początku kambru.

Gąbki występują w wodach całej kuli ziemskiej, przeważnie w morzach i oceanach. Wchłaniają szczątki organiczne przez co pełnią rolę biofiltrów. Nie są chętnie spożywane przez inne zwierzęta ze względu na obecność szkieletu wewnętrznego i zdolność produkcji biotoksyn.

W średniowieczu gąbki były używane w chirurgii, jako materiał szlifierski w jubilerstwie oraz jako podkład pod zbroję rycerską. Dla celów gospodarczych wydobywa się żyjącą w Morzu Śródziemnym gąbkę szlachetną. Gąbka Tethya crypta, posiadająca szkielet krzemionkowy, stanowiła przedmiot badań w leczeniu ludzi chorych na białaczkę ze względu na właściwości hamowania wzrostu komórek ssaków. Oczyszczone szkielety spongoinowe służą do celów higienicznych i tamowania krwi. Gąbki są bioindykatorami, czyli wskaźnikami czystości wód.

4., 5. Gąbki współczesne (źródło: Wikipedia)

V. Datowanie:
Aulocopium aurantium Oswald jest przewodnia dla Gotlandu (Syluru) Ery Paleozoicznej, a więc wiek skamieniałości wynosi ok. 420 mln lat.

6. Życie przy dnie oceanu we wczesnym Paleozoiku (źródło: Internet, str. http://zywaplaneta.pl/tabela-stratygraficzna/paleozoik/ordowik/zycie-w-ordowiku/

7. Miejsce w tabeli stratygraficznej (źródło: http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=17

czwartek, 16 maja 2019

Dawniej, a dziś - Gródek Stary Olkusz

629. Gródek Stary Olkusz (rys. wg. starej panoramy niemieckiej) (autor: J. Wilk)
630. Lokalizacja Starego Olkusza 1982 r. (w ozn. miejscu) (fot. ze zbioru Tomasza Strojnego)
630B. i 630C. Lokalizacja Starego Olkusza 2015 r. (w ozn. miejscu) (fot. Tadeusz Barczyk)

631. Gródek Stary Olkusz 1929 r. (zbiory PTTK Olkusz, publ. Olgerd Dziechciarz

https://przeglad.olkuski.pl/index.php/artykuly/kultura/historia-i-tradycja-regionu/szkice-o-ziemi-olkuskiej/11980-stary-olkusz)

632., 632B. i 632C. Gródek Stary Olkusz 2015 r. (fot. Karolina Kot, Internet, str.:
http://www.straznicyczasu.pl/viewtopic.php?t=27)

633. Relikty kościoła św. Jana Chrzciciela w Starym Olkuszu (Internet)

czwartek, 2 maja 2019

Drobne rycerstwo średniowieczne

16. Goreniccy i Gorynieccy herbu Topór z Gorenic:

1. Pochodzenie rodziny

Nazwisko Gorenicki pochodziło od nazwy miejscowości koło Olkusza noszącej nazwę Gorenice. Goreniccy wymienionego herbu byli drobno rycerskim rodem małopolskim, z olkuskiego, dobrze znanym w historii. Ród herbowy, do którego owa rodzina należy jest w Małopolsce rodem możnowładczym, „obracającym się w sferach dworu królewskiego”.

W historii swojej przeszły Gorenice (wraz z jego mieszkańcami) różnorakie koleje losu, od postaci wsi drobnych rycerzy, poprzez „przedmiot” sporów i zatargów pomiędzy nimi, usilnie broniącymi „ojcowizny”, a innymi możnymi, pragnącymi ją sobie przywłaszczyć, aż do statusu wsi szlacheckiej wykupionej przez bogate mieszczaństwo krakowskie, a więc posiadanej ostatecznie nie tylko przez szlachtę.

Wg Słownika Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku, nazwiska Gorenicki i Goryniecki obecnie zanikły. W zaniku jest również nazwisko Zagórzański [podawane przez Józefa Krzepielę (patrz dalej) jako równoznaczne dla tej rodziny]. [9]

2. Herb i zawołanie

Jak to wspomniano wyżej, Goreniccy z Gorenic olkuskich pieczętowali się herbem Topór. [4] [6] Jest to herb bardzo starożytny, związany z najdawniejszymi dziejami Małopolski (prawdopodobnie już w czasach Państwa Wielkomorawskiego i następnie krótkiego tutaj panowania czeskiego). Herb przestawia: W polu czerwonym topór srebrny w słup. W klejnocie nad hełmem w koronie takiż topór wbity w hełm.

1. Herb Topór (źródło: Wikipedia)

3. Gniazdo rodziny Gorenickich

Rodowym gniazdem Gorenickich była więc wieś Gorenice w pow. olkuskim woj. krakowskiego. O miejscowości tej informacje odnajdujemy w różnych historycznych źródłach. Najbardziej kompletne i najstarsze udostępnia praca zbiorowa polskich historyków, „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który pod hasłem Gorenice podaje: [14]

„GORENICE

(1335 Gorovicz, 1336 Gorinicz, 1345 Girovicz, 1347 Gorynicz, 1350 Gromnik [błędnie], 1374 Gornicz, 1383 Goruncz, 1389 Gorznicz, 1402 Goronijce, 1404 Gorijnice, 1409 Gorinicza, 1412 Gorinice, 1414 Gorinicze, 1418 Gorinycze, Gorzinicze, 1419 Gorzinice, 1430 Gorenicze, 1464 Gorziinice, 1470-80 Goriinicze, 1475 Gorynycze, 1490 Gornycze) 8 km na SE od Olkusza.
1. 1490, 1581 pow. krak. (ŹD s. 434, 31); 1335-6 par. własna (MV 1 s. 371, 384); 1335-6, 1345-7, 1373-4 dek. Nowa Góra (MV 1-2 wg ind.; Rejestr Świetop. k. 13, 36); 1348-52 dek. własny (MV 2 wg ind.); 1470-80 dek. Sławków-Bytom (DLb. 2 s. 200); 1529, 1598 dek. Nowa Góra (LR s. 156; WR k. 409).
2. 1412, 1420, 1424 las w G. (ZK 5 s. 277; 7 s. 13, 335), → p. 3; 1417 las między Niesułowicami i G. (ZK 6 s. 370-1), → p. 3; droga królewska z Paczółtowic do Olkusza [przez G.] (SP 2, 4379-80), → p. 3; koniec XV w. na terenie wsi G. i Ostrężnica kopalnie ołowiu; Gruszka, Zeglarka, Wapowska, Hynkowska, Terle, Krzywa, Lipa i Szczęsna (D. Molenda, Górnictwo, → p. 7, s. 190)”.

3. Własn. szlach. (patrz dalej) [14]

Klasyczne źródło „Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego” Kiryka i Kołodziejczyka o Gorenicach przytacza następujące informacje:

„W spisach świętopietrza pod latammi 1335-1336 spotykamy parafię Gorowicz, Gorinicz, czyli Gorenice (…). Czasu lokacji obu tych wsi niepodobna ustalić (…), świadczy iż istniały przynajmniej od początku XIV wieku. W latach 1383-1384 Gorenice były włością dziedziczną niejakiego Mikołaja de Gorncz (Gorinicz). Natomiast własnością rycerstwa herbu Stary Koń pozostawała w czasach późniejszych.” [7]

Za Kirykiem („Dzieje Olkusza i regionu”) cytuje o Gorenicach olkuski pisarz i historyk, Olgerd Dziechciarz, w swoim artykule publikowanym w „Przeglądzie olkuskim” w marcu 2017 r: [7] [12]

„Na początku ósmej dekady XV wieku było tu 40 i pół łanów kmiecych, folwark rycerski, sołectwo z 1 łanem i role plebana. W 1471 r. dziedzic miejscowy Mikołaj Hynek zapisał swej żonie Elżbiecie córce Piotra ze Smogorzowa 100 grzywien posagu i tyleż z tytułu wiana na swych dobrach (Gorenice i Ostrężnica). Za dwie dekady synowie Mikołaja Hynka i Elżbiety, jak się okaże, sporo ludziom napsuli krwi, zdaje się często z podpuszczenia ojca; zaczęło się w 1491 r. gdy Stanisław Paczółtowski pozwał tegoż Mikołaja Hynka, aby postawił przed sądem swoich synów Mikołaja i Hynka, którzy zostali zatrzymani w jego domu w Gorenicach przez szlachtę po napaści na drodze królewskiej i zadaniu Paczółtowskiemu ran. Świadkowie zdarzenia, Jan Szczawiński i Prokop z Wodziradza, zeznali przed sądem, że wracając drogą z Paczółtowic do Olkusza, znaleźli rannego Stanisława Paczółtowskiego, a następnie udali się do domu Mikołaja Hynka, gdzie zastali jego synów Mikołaja i Hynka, od których usłyszeli, iż ci puścili wolno Paczółtowskiego „de voto alias ze ślubu” (wychodzi, że ślubował, iż nie puści pary z ust, kto go napadł). Dwa lata później, w 1493 r. z kolei Błażej z Pirocic wystąpił przeciwko Mikołajowi Hynkowi z Gorenic, bo tegoż synowie, wspomniani Mikołaj i Hynek - ponoć z rozkazu ojca - przybyli do domu dzierżawcy Minoskiego w Gorenicach i zadali Błażejowi dwie rany krwawe; raniony stracił władzę w obu rękach, co sąd potwierdził. Dziedzic Hynek chyba lubił się wadzić z ludźmi, bo przez wiele lat procesował się z kim popadło (np. z w 1494 r. z Jan Minoskim z Minogi o 123 kopy żyta wartego 20 grzywien i jakieś szkody, wespół z krakowskim rajcą Stanisławem Schworcz wadzili się też z Andrzejem Tęczyńskim z Tęczyna o kopalnie Lipa i Szczęsna w dziedzinie Ostrężnica). Tymczasem w 1497 r. król Jan Olbracht nadał Mikołajowi Hynkowi z Gorenic i Maciejowi Jankowskiemu dobra Stanisława Paczółtowskiego (m.in. w Paczółtowicach, Ostrężnicy i Czubrowicach). Paczółtowski stracił dobra, bo nie stawił się na wyprawę. Chodzi o słynną wyprawę na Mołdawię, podczas której, w bitwie pod Koźminem, Turcy, Tatarzy i Wołosi wybili ok. 5 tysięcy polskiego rycerstwa (stąd powiedzenie „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”); wygląda, że Paczółtowski – jak to mówią - wyczuł pismo nosem, może i stracił dobra, ale zachował głowę.” (...)

„W 1518 r. dziedzicem Gorenic i Ostrężnicy był Jan Goryniecki. A w 1525 r. miejscowym dziedzicem był Paweł Kochman, rajca krakowski, który ustąpił prawa dziedziczne do dóbr Gorenice, Ostrężnica i Lgota Janowi i Spytkowi, synom zmarłego Mikołaja Jordana z Zakliczyna, kasztelana wojnickiego i starosty spiskiego, za sumę odnotowaną w aktach ziemskich krakowskich; sam kupił te dobra od Jana Hynka. Z kolei król Zygmunt Stary w 1527 r. uznał, że Jan Jordan z Zakliczyna wykupił rzeczone dobra za 1400 florenów od Pawła Kaufmana (ten krakowski mieszczanin, właściciel kopalń i huty w Pomorzanach, miał tę wieś w zastawie (…)”.

Nazwa wsi, wg zasad nazewnictwa oznacza „miejsce, gdzie rozrodzeni są potomkowie rycerza, noszącego przydomek „Goreń”, imię Gorzysław” (Kazimierz Rymut) lub tp.

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego nie przytacza oo Gorenicach niczego szczególnego, za wyjątkiem danych, dotyczących XIX w. Była to w każdym razie wieś duża. [5]

2. Lokalizacja wsi Gorenice w Małopolsce (źródło: Google Maps)

3. Wieś Gorenice współcześnie (źródło: j.w.)

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

Internetowe źródło: Rody ziemiańskie XV i XVI wieku. T. 1, Małopolskie rody ziemiańskie, Krzepela, Józef podaje o ziemiańskim rodzie Gorenickich (Gorynieckich): [13]

„Gorenice (Gorinicze) !)r./Olk. p.

w miejscu.

1420-1518. Hynkowie..[Goreniccy in. Gorynieccy] h Starykoń (h. Topór). Hele. 246. 257. I. b. 200. Hele. 881. 2. 5.

891. 4. 937. Ul. 529. Kutrz. 338. 349.

- jedni z Zagorzańskimi Hele. 881 -835.”

Bliżej wymienia właścicieli Gorenic „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu” [14], z którego to źródła czerpał Olgerd Dziechciarz informacje do swojego artykułu, powtarzam zatem te informacje w oryginale. [12] :

„3. Własn. szlach. 1383-1405 Mikołaj z G. i Zagórzan [pow. wiśl.; par. Ostrowce] h. Topór ojciec Hynka i Jana z G. i Zagórzan ; 1383 Kapusta urzędnik [sądowy] zeznaje, iż dwaj słudzy Mikołaja z G. napadli na drodze i zabili woźnego i sługę pana Dzierżka, zabili źrebaka i zabrali do domu Mikołaja dzikie zwierzęta (SP 8, 1982);

1384 Dzierżek z Janowic przeciwko Mikołajowi z G. o zabicie sługi, woźnego, kobiety i źrebaka (SP 8, 2243); 1389 Ofka z G. (SP 8 uw. 167/15); 1402-29 Hynek z G. i Zagórzan [pow. wiśl.] h. Topór s. Mikołaja, br. Jana, mąż Katarzyny, ojciec Hynka i Piotra z G. i Zagórzan, dzierżawca zamku Tęczyn 1421-4 ; 1402-24 Jan z G. i Zagórzan [pow. wiśl.] s. Mikołaja br. Hynka zapewne ojciec Macieja z Zagórzan występującego w l. 1475-82 ;

1402 z podziału dóbr między Mikołajem z Zagórzan a jego ss. Hynkiem i Janem, Mikołajowi przypadły Płotki, Karniowice, Lgota i Czyżówka w ziemi krak., a synom G., Ostrężnica w ziemi krak. oraz Zagórzany, Żegocin [Rzegocin] i Hynków [dziś Chinków] w ziemi sand. (ZK 3 s. 464);
1404 Hynek s. Mikołaja z Zagórzan sprzedaje za 250 grz. Janowi z Chełmu całą swoją wieś G. (ZK 4 s. 177); 1409 Hynek z Zagórzan zawiera ugodę ze Spytkiem z Woli w ten sposób, że jeśli Hynek da mu 140 grz. półgr albo 120 grz. szer. gr, to Spytek odstąpi mu wieś G., którą trzyma w zastawie od Hanka z Chełmu (ZK 5 s. 176);

1412 Hynek i Jan z Zagórzan zastawiają z pr. odkupu za 170 grz. szer. gr i 50 grz. półgr wg prawa zwyczajowego ziemskiego Stanisławowi z Młoszowej pół wsi G. i las w G. Stanisław może używać lasów dla dziedziny G. i budynków, zarośli na ogrodzenie i może sprzedawać owoce z drzew [paszę] i korzystać z powinności kmieci według prawa zwyczajowego. Hynek i Jan nie wykupią G. przed upływem 3 lat (ZK 5 s. 277); 1414 Świętosław z G. zięć [szwagier?] Nawoji wd. po Marku sołtysie z → Karniowic (KSN 3469);

1417 Stanain s. (puer) Hannusborka z Krakowa przeciwko Stanisławowi z Młoszowej o las między Niesułowicami i G. (ZK 6 s. 370-71); 1417 Hynek z G. ma zapłacić w wyznaczonym terminie 70 grz. Mikołajowi z Korabiowic pod gwarancją dania wwiązania w charakterze zastawu do całej cz. swej dziedziny w G. z wyjątkiem [części] u Sławka z Młoszowej (ZK 6 s. 398);

1418 Jan z G. oddala prawnie pretensje Stanisława z Młoszowej do sumy 170 grz. (ZK 194 s. 200); 1420 Sławek z Młoszowej oddala prawnie pretensje br. Hynka i Jana z G. o 50 grz. szkody [?] w dobrach w G. i o 150 grz. szkody w lesie w G. (ZK 7 s. 13);

1421 Hynek z G. zastawia za 30 grz. półgr Andrzejowi z Tęczyna [?] całe swe części dziedz. w Ostrężnicy (ZK 7 s. 117); 1424 Stan. Młoszowski z Rudna oddala prawnie pretensje br. Hynka i Jana z G. i Zagórzan o 50 grz. z tytułu sprzedaży domu z dworem w G., lasu w G. i 150 grz. szkody (ZK 7 s. 335); 1428 Hynek z G. przeznacza swej ż. Katarzynie 60 grz. z tytułu wiana na połowie wszystkich swych dóbr dziedz. (ZK 146 s. 165); Rafał s. Hynka z G. (ZK 7 s. 368); 1429 Szczepan włodarz (procurator) Hynka z G. i Jan kmieć z G. (GK 3 s. 266).

1449-70 Hynek z G. s. Hynka z G. br. Piotra, mąż Doroty c. Stan. Giedki z Bobowej, ojciec Mikołaja Hynka i Piotra Hynka z G. ; 1449 br. Hynek i Piotr z G. zastawiają Janowi Parczowskiemu cz. wsi Ostrężnicy wraz z opuszczonymi żupami ołowiu (GK 10 s. 1026);
1464 Mik. Giedka z Bobowej daje w posagu swej siostrze Dorocie ż. Hynka Zagorowskiego z G. 300 grz. i za te pieniądze zastawia jej i Hynkowi połowę swej cz. w Bobowej (ZB 1 s. 245-6); tenże zastawia ww. Hynkowi z G. z tytułu 100 grz. posagu swej siostry Doroty 10 grz. czynszu w Brzeżnej na osiadłych kmieciach, zachowując dla siebie robociznę i daniny od nich ;

1470 [?]-1500 Mikołaj Hynek Goryniecki z G. s. Hynka z G. br. Piotra Hynka, mąż Elżbiety c. Piotra ze Smogorzowa [pow. wiśl.; par. Stopnica], ojciec Mikołaja i Hynka z G.
1470 [?]-1475 Piotr Hynek z G. zw. też Piotrem Goryńskim br. Mikołaja Hynka z G. (DLb. 2 s. 200; ZK 16 s. 677, 684);

1470-80 dziedzice G. br. Mikołaj Hynek³ i Piotr h. Stary Koń⁴. We wsi 40 1/2 łanów kmiec., folwark ryc, sołectwo z 1 łanem i role plebana (DLb. 2 s. 200); 1471 Mikołaj Hynek dz. z G. zapisuje swej ż. Elżbiecie c. Piotra ze Smogorzowa 100 grz. z tytułu posagu i tyleż z tytułu wiana na swych dobrach G. i Ostrężnica (ZK 152 s. 270);

1489-92 w G. pobór z 10 łanów (RP s. 132; ŹD s. 434; RP s. 158, 172); 1493 pobór z 9 ł. (RP s. 188);
1494, 1496 pobór z 9 1/2 ł. (RP s. 202, 66); 1497-1501, 1508 pobór z 8 ł. (RP s. 105, 33, 3, 241, 270, 334); 1490 br. Łazarz, Mikołaj i Michał dziedzice Minogi wydzierżawiają na 4 lata swemu br. Janowi swe dobra Tomaszowice, G., Podskalany i Brzezie (ZK 153 s. 38).

1491-1502 Hynek Gorynicki z G. s. Mikołaja Hynka z G. ;
1491 Stan. Paczółtowski pozywa [Mikołaja] Hynka z G., aby postawił przed sądem swoich synów Mikołaja i Hynka, którzy zostali zatrzymani w jego domu w G. przez szlachtę po napaści na drodze królewskiej i zadaniu ran [temuż Paczółtowskiemu] (SP 2, 4379); Jan Szczawiński i Prokop z Wodziradza [pow. sand.; par. Szewna] zeznają przed sądem, iż wracając drogą z Paczółtowic do Olkusza, znaleźli rannego Stan. Paczółtowskiego, a następnie udali się do domu Mikołaja Hynka z G., gdzie zastali jego synów Mikołaja i Hynka i dowiedzieli się, iż ci puścili wolno Stan. Paczółtowskiego „de voto alias ze slubu” (SP 2, 4380);

1493 Błażej z Pirocic [pow. wiśl.; par. Działoszyce] występuje przeciwko Mikołajowi Hynkowi z G. o to, że jego ss. Mikołaj i Hynek z jego rozkazu wyszli z domu Mikołaja Hynka w G., przybyli do domu dzierżawcy Mninoskiego w G. i zadali Błażejowi dwie rany krwawe, przez co Błażej stracił władzę w obu rękach, co potwierdził sąd (SP 2, 4393); Mikołaj [Hynek] Goryniecki jako strona w sądzie odesłany przez sąd górniczy w Olkuszu, Żupnik olkuski ma wysłuchać obu stron na sądzie w G. (SP 2, 4411);

1494 Jan Mninoski z Minogi oskarża Mikołaja Hynka Gorynieckiego z G. o 123 kopy żyta wart. 20 grz. i szkody (SP 2, 4421); Mikołaj Hynek z G. zastawia za 100 grz. Stan. Sworczowi, Stanisławowi złotnikowi i Jerzemu złotnikowi mieszczanom krak. Ostrężnicę (GK 24 s. 511-2);
Mikołaj Hynek Goryniecki dz. z G. i Ostrężnicy i Stan. Schworcz rajca krak. procesują się z Andrzejem Tęczyńskim z Tęczyna o kopalnie Lipa i Szczęsna (Szczassna) w dziedzinie Ostrężnica (SP 2, 4435);

1497 Jan Olbr. nadaje Mikołajowi Hynkowi [z G.] i Maciejowi Jankowskiemu dobra Stan. Paczółtowskiego we wsiach Paczółtowice, Ostrężnica, Dubie i Czubrowice w pow. krak. (MS 2, 986);
1498 Mikołaj Goryniecki i Maciej Jankowski uzyskali w sądzie komisarskim krak. pr. wwiązania się w dobra Stanisława z Paczółtowic: Paczółtowice, Ostrężnica, Dubie i Czubrowice skonfiskowane za niestawiennictwo na wyprawę (AKH 9, 493); woźny zeznaje przed sądem komisarskim krak., że Stanisław z Paczółtowic dopuścił Mik. Gorynieckiego tylko do wwiązania w wieś Ostrężnicę, nie pozwalając mu na wwiązanie się we wsie: Paczółtowice, Dubie i Czubrowice (AKH 9, 592);

1500 Jan Olbr. pozwał swego urzędnika Stan. Ujejskiego (Uyesczky) z Zagajowa [pow. wiśl.] komornika krak., o to, że nie wykonał królewskiego polecenia, a mianowicie nie wysłuchał w wyznaczonym terminie w dziedzinie Ostrężnica przysięgi Mik. Gorynieckiego dziedzica Ostrężnicy w sprawie granic (SP 2, 4522); 1518 Jan Goryniecki dz. z G. i Ostrężnicy skazany na karę XV za niedopuszczenie Piotra Niesułowskiego z Niesułowic do wwiązania w dobra G. i Ostrężnica (SP 6, 131); 1525 Paweł Kochman rajca krak. dz. w G.⁵, Ostrężnicy i Lgocie ustępuje Janowi i Spytkowi br. nie podzielonym ss. zm. Mikołaja Jordana z Zakliczyna kaszt. wojnickiego i star. spiskiego za sumę, która jest odnotowana w aktach ziemskich krak., prawa dziedz. do dóbr G., Ostrężnica i Lgota w ziemi i pow. krak., które kupił od Jana Hynka niegdyś dziedzica wspomnianych dóbr (ZK 27 s. 125-6);

1527 Zygmunt Stary orzeka, iż Jan Jordan z Zakliczyna i Melsztyna wykupił za 1400 fl. od Pawła Kaffmana⁵ dobra G., Ostrężnica i Lgota będące u niego w zastawie (SP 6, 404);
1529 role folw. w G. (LR s. 156); 1530 w G. pobór z 7 ł. i 1 karczmy dorocznej (RP k. 3); 1539 Elżbieta z G. ż. Szczęsnego Dembińskiego pozwana przez Piotra Zagorzeńskiego i Zbigniewa Hynka o G. (Bon. 7 s. 281).

4. 1470-80 łan sołtysi w G. (DLb. 2 s. 200; 1529 sołtys w G. (LR s. 156).

1335-6, 1345-52 świętop. 3 sk. (MV 1-2 wg ind.); 1373-4 świętop. 3 sk. (Rejestr Świętop. k. 13, 36); 1437 Marcin i Bartłomiej kmiecie z G. kupują za 17 grz. (7 i 10 grz.) od księdza Henryka włodarza krak. dzies. we wsiach G. i Lgota (Elgotha) [zapewne w parafii Płoki] (OK 5 s. 240 v.); 1464 Jan bp krak. nadaje kap. krak. dziesięciny z wymienionych imiennie wsi, m. in. z G. w kluczu lel. [!] (Mp. 5 L 81); 1470-80 kościół par. drewn. pod wezw. Ś. Mikołaja; pleb. w G. pobiera dzies. snop. i kon. z połowy łanu kmiec. w G. z łanu sołtysiego w G. wart. 16 gr i folw. ryc. w G., z 1 łanu w Karniowicach i 1 pola kmiec. w Zagórzanach [pow. wiśl.; par. Ostrowce], oraz meszne, 4 korce pszenicy i 4 korce owsa z każdego łanu; dzies. snop. i kon. z 10 łanów kmiec. w G. należy do bpa krak. Do parafii należy tylko wieś G. (DLb. 2 s. 200); 1529 Bartłomiej z Kleparza pleb. w G.; parafia pobiera dzies. snop. z ról folw. i od 1 sołtysa w G. wart. 1 1/2 grz. 12 gr, ze wszystkich ról folw. w Karniowicach wart. 20 gr, z 1 łanu folw. w Zagórzanach wart. 40 gr, oraz meszne 8 ćwiertni żyta i tyleż owsa miary olkuskiej równej wart. 2 grz. 10 gr (LR s. 156).

6. 1407 Mikołaj z G. krawiec przyjęty do prawa miej. krak.; 1430 Piotr Wanssa z G. przyjęty do prawa miej. krak. (Kacz. 1811, 4297); Mikołaj s. Jakuba z G. studentem Ak. Krak. (Ind. s. 216); 1470-80 Hynek z G. wikariusz prebendy Szewieńskiej (Schewyenska) w kolegiacie kieleckiej (DLb. 1 s. 464); 1529 Mikołaj z G. pleb. kościoła par. w Gorlicach i altarysta kościoła par. w Bieczu (LR s. 105-6).
7. Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, Warszawa 1978, t. 1-2, wg ind.; D. Molenda, Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląskokrakowskich do połowy XVI wieku, Wrocław 1963, s. 190.”

^„1 Być może Mikołaj z Zagórzan i G. h. Topór jest identyczny z Mikołajem z Balic [pow. wiśl.] występującym w źródłach do 1411 r. (ZDM 1, 289). Obok. Mikołaja z Zagórzan w pow. wiśl. występuje jeszcze w l. 1400-1401 Mikołaj z Zagórzan [dziś Nagórzanki] w pow. prosz. w par. Gorzków brat Dominika (SP 8, 10 660, 10 686, 10 897, uw. 325/44, 355/51, 52; ZK 3 s. 229), oraz w l. 1404-6 Mikołaj z Zagórzan w pow. szczyrz. w par. Gdów burgr. krak. w l. 1405-6 (Fed. s. 126; DSZ 110).”
² Niewykluczone, że jest identyczny z Hynkiem z Balic w pow. wiśl. również h. Topór, chorążym sand. 1440-44 i marszałkiem dworu król. w r. 1444 (PSB, t. 9, s. 520-1; Słown. histor.-geogr. woj. krak. w średn., zesz. 1, s. 16 przyp. 1).
³ Wydawca postawił zapewne niesłusznie przecinek między imionami Mikołaj i Hynek sugerując tym samym, iż było 3 braci właścicieli G. Mikołaj, Hynek i Piotr, tymczasem inne źródła informują tylko o 2 braciach Mikołaju Hynku i Piotrze Hynku.
⁴ Błędnie zamiast h. Topór.
⁵ Z końcem XVIII w. na terenie wsi G. browar i pustkowie o nazwie Kochman, w XIX w. folwark, a obecnie część wsi o tejże nazwie (Mat. do MWK s. 98; SG t. 2 s. 704-5; UN 11 s. 116).

4. Rycerskie zatargi (miniatura średniowieczna) (źródło: Wikipedia)

Jak wynika z powyższego wykazu (usunięto większość sygnatur tekstów źródłowych – przypis mój), rycerscy właściciele Gorenic, chociaż nie należeli do szlachty ubogiej, w wieku XVI zmuszeni byli się wsi Gorenice wyzbyć.

Z informacji podanych w wymienionym źródle (źródłach) można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy, dotyczących ich życia, poziomu posiadanego majątku, powiązań majątkowych i rodzinnych oraz kontaktów z rycerskimi właścicielami innych miejscowości. Bardzo często poświadczone tutaj są kontakty z dziedzicami podobnych, przeważnie drobnoszlacheckich i niezbyt odległych wsi, ale również kontakty te „zahaczają często o sfery możnowładcze i dworskie oraz zazębiają z prawem miejskim. Zatargi natury majątkowej bardzo często mają charakter dynamiczny.

Rodzina Gorenickich trzymała wieś Gorenice ponad dwa wieki. [7] W wiekach późniejszych, od czasów XIV i XV wieków w historii wspominanego rodu rycerskiego (rodów) wiele jednak niestety się zmieniło i rodziny te właściwie zanikły.