Ryszard Maliszewski - Olkusz ... Z całego świata tamta strona

sobota, 2 listopada 2019

Drobne (?) rycerstwo średniowieczne

22. Krezowie „Zawadzcy” herbu Przeginia z Zawady:

1. Pochodzenie i występowanie rodziny

Nazwisko Kreza „Zawadzki” związane było „od zawsze” z wsią Zawada koło Racławic w pow. olkuskim. Miejscowości tej nazwy było w Polsce bardzo wiele. Toteż herbarze polskie (np. Tadeusz Gajl [4]) i inne źródła historyczne wymieniają kilka rodzin Zawadzkich, ale tylko jedną rodzinę Krezów herbu Przeginia (i Ostoja) z Zawady koło Olkusza.

Słownik nazwisk polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku,

nie wymienia w Polsce ani jednej osoby tego nazwiska (Kreza), jest to więc rodzina „zanikła”. [9]

Krezowie-”Zawadzcy” z olkuskiego, w średniowieczu istniejący i znani w historii, byli „nie tak znowu drobnym” rodem małopolskim, a nawet raczej później ”możnowładczym” (skoro posiadali z łaski króla zamek Bobolice ; w latach 1486-1625 należał do Krezów herbu Ostoja), którego to rodu korzenie były związane właśnie z miejscowością Zawada koło Racławic i Olkusza, jako jego gniazdem rodowym. Wspominam o nich tutaj jedynie z tego powodu, że jako dawni właściciele Zawady byli pierwotnie „drobnymi rycerzami”. Historia wspomina o nich przez kilka wieków.

2. Herb i zawołanie

Jak to powiedziano wyżej, rodzina Krezów z Zawady w olkuskim „zażywała” herbu Przeginia i Ostoja. Herbowe rody Przeginiów i Ostojczyków mają typowo małopolskie korzenie. Herb Przeginia jest bardzo podobny do herbu Ostoja, a ponadto występował na terenach zamieszkałych przez Ostojczyków i dlatego Przeginię uważa się za odmianę Ostoi (Piekosiński). [4] [6]

Herb Przeginia tym tylko różni się od Ostoi, że w hełmie zamiast piór strusich ma pół smoka ziejącego płomieniem, na którym prostopadle do paszczy takaż Ostoja. Jedyna znana pieczęć średniowieczna z tym herbem, to 1421 i 1424 Piotra Wolframa, kanonika krakowskiego. Herb występuje w Klejnotach Długosza i Herbarzyku Ambrożego. [4] [6] Prawdopodobnie taka właśnie była średniowieczna postać Ostoi.

1. Herb Przeginia (źródło: Wikipedia)

Herb Ostoja przestawia w polu czerwonym między dwoma półksiężycami złotymi barkami ku sobie w słup miecz srebrny na opak w słup. Średniowieczne pieczęcie z tym herbem, to: 1358 Czcibora, dziekana poznańskiego, 1381 Dobiesława z Koszyc, podsędka ziemskiego krakowskiego (i inne). Herb wymieniany przez Długosza w Klejnotach, Herbarz Złotego Runa (i inne).

Podobnie jak wiele innych rycerskich herbów polskich, herby Ostoja i Przeginia ściśle nawiązują do pogańskich mitów słowiańskich, których znajomość i tradycja jeszcze nie zanikły nawet w XIV i XV wieku, a konkretnie do mitycznej walki Boga Nieba Peruna z Bogiem Zaświatów Welesem. O walce przypominają tu występujące w herbach miecze, Boga Krainy Zmarłych Welesa obrazuje ów „Smok, ziejący ogniem z paszczy” (smok – konotacje chtoniczne), a o tym, ze walka ta miała miejsce w nocy – przypominają złote półksiężyce w tarczach herbowych. Być może, podobnie jak dla Gryfitów, był Weles dla rodu Przeginów „dawnym patronem rodu”. (Derwich i Cetwiński [11])

3. Gniazdo rodziny Krezów-”Zawadzkich”

Jak to już zaznaczyłem na wstępie, rodowym gniazdem Krezów-”Zawadzkich” (piszę w cudzysłowie”, bo nie nazwali się Zawadzcy) z olkuskiego jest wieś Zawada koło Racławic w pow. olkuskim woj. krakowskiego. Nazwa wsi jest topograficzna i oznacza „przeszkodę” (patrz dalej, Olgerd Dzuiechciarz [17])

O miejscowości tej informacje przytaczają różne historyczne źródła. Najbardziej kompletne i najstarsze, praca zbiorowa polskich historyków, sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu” niestety nie podaje informacji o „tej” Zawadzie. Pewne wzmianki o właścicielach przedmiotowej wsi odnajdujemy tylko w niektórych innych hasłach słownika. [14]

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego na temat tejże wsi podaje informacje zamieszczone tutaj poniżej: [5]

2. Informacje na temat wsi Zawada koło Olkusza z w/w źródła

3. Lokalizacja wsi Zawada koło Olkusza w Małopolsce (źródło: Google Maps)

4.Zamek Bobolice po restauracji przez Laseckich (źródło: Internet, Wikipedia)

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

O rodzinie Krezów herbu Przeginia z Zawady niezbyt wiele wiadomo. Wieś Zawada w olkuskim od czasów najdawniejszych należała do dóbr rycerskich.

Internetowa strona pisarza eseisty Zygmunta Kresowatego „Herb rodowy Krezów, Krezowatych, Kresowatych” (opracowanie wg herbarza A. Bonieckiego i K. Niesieckiego,

mgr. Iwona Łaptaszyńska, (znawca w sferze genealogii)) o rodzie Krezów wspomina:

„Zabrawszy im [poprzednikom – przyp. wł.] te dobra [Bobolice – przyp. mój], nadał je król Władysław Jagiełło KREZOM (St. Pr. P. Pom. VIII; Helc. II).

Andrzej, syn KREZY z Zandermanu, dziedzic Zawady, sołtys z Zandermanu (dziś Zederman), obie wsie w olkuskiem pod Przeginią, w latach 1398-1419, miał częste sprawy w Krakowie. Dwa razy zganiony 1404 i 1415 r., dowiódł szlachectwa h. Przeginia, a kilka razy zaświadczał szlachectwo innych. Matką jego lub macochą, była zapewne Dorota z Zandermanu, córka Mikosza z Budziwojowic, 1397 r., której córka Stachna, jest 1398 r. żoną Janusza z Miechowa. (…)
Syn Andrzeja, Andrzej, dziedzic Zawady, zwany czasem Zawadzkim, procesuje się w 1432 roku o przyganę, z Mikołajem z Racławic, który już ojcu jego 1415 r. przyganił. W 1438 r. oprawił 200 grzyw. posagu i wiana, żonie Katarzynie, córce Mikołaja Kornicza Siestrzeńca, w latach 1441-1453, świadczy z rodu PRZEGINIÓW przy wywodach szlacheckich (St. Pr. P. Pom. VIII; Helc. II). Tego Andrzeja druga żona, Anna z Bolesławia, ma sprawę w Przemyślu 1469 r. (AGZ. XVIII. 32). Oprócz Zawady, dziedziczył na Szczygłowie i Damianicach (Lib. Benef.).

Syn jego Jan, 1455 r. na uniwersytecie krakowskim.
Długosz wymienia w historyi, pod 1473 r. Jana, dzielnego obrońcę wsi Żarek i Jakóba, 1465 r. zbuntowanego wodza przez Włodka z Domaborza.

Synami też Andrzeja być musieli Wratysław, Andrzej, Mikołaj i Henryk, podani 1479 roku w sprawie o opiekę nad Kępskimi, jako ich krewni z linii ojczystej (Helc. II. 4211).
Andrzej z żoną, Anną sprzedali 1511 r. Wolę Andrzejowi Gomolcowi. Córka ich, Katarzyna, za Gotardem Woyszykiem Bzowskim 1504 r. Andrzej, dziedzic Bolesławia 1545 r., sprzedał części swe w Dąbrowie, Zaleszycach i Wierczycy, Walentemu Dembińskiemu.

Mikołaj Kreza z Zawady, pisze się pierwszy z Bobolic, już 1491 r., musiał zatem otrzymać ten zamek z przyległemi wsiami od króla.

KREZA Jan Biały, otrzymał list przypowiedny na 100 koni 1478 r. (Wierzb. I. 1477). Za konsensem królewskim wykupił 1487 roku Rajskowo, od Kośmidrów, a odstąpił je 1488 r.(Ibid. 1881 i 1939). W 1494 r. sprzedał 16 grzyw. czynszu z Niegoszowic, za 400 zł. węg. mansionarzom od Św. Barbary w Krakowie. W latach 1498-1499 jest starostą lwowskim, a w latach 1498-1501 i przemyskim. W 1504 i 1505 r., otrzymał od króla po dziesięć bałwanów soli (Teka Paw.). W 1504 r. jest rotmistrzem królewskim (M. 21 f. 32), a żyje jeszcze 1506 roku.

Inny Mikołaj, syn poprzedniego, bo dziedzic Bobolic, w porażce nieszczęśliwej pod Sokalem, dostał się do niewoli u Tatarów, z której po trzech latach powróciwszy, został rotmistrzem chorągwi królewskiej (Star. Mon. f. 781). Z Anny Szafrańcówny, córki Hieronima, pozostawił dwie córki: Katarzynę i Annę, oraz trzech synów: Jana, Marcina i Jakóba, z których dwaj pierwsi dopełnili 1574 r. działu dóbr: Jan wziął Bobolice, a Marcin dobra włoszczowskie po matce (M. 111 f. 180). Marcin 1568 r., a Jan i Jakób 1570 r., sprzedali Szafrańcowej części swe kamienicy na Brackiej ulicy w Krakowie (Zs. Ksiąs. 21 i Zs.Krak.3f.55).

Do KREZÓW należały:
1581 r. Niegowa, Mzurowa, Tomiszowice, Ogorzelnik i Zdów, a Stanisław dziedziczył tegoż roku na Glinniku, w pilznieńskiem (Paw.).

Po Marcinie pozostał syn Piotr, obecny w Lublinie 1619 r. (Zap. Lub. 24 f. 594). Jan zaślubił księżniczkę Sanguszkównę, z której syn Aleksander, dziedzic po ojcu Włoszczowej, dzielny wojak za króla Stefana, umarł ostatni swego domu 1625 r., pochowany we Włoszczowej (Star. Mon. f.790).
Siostra jego Urszula, wyszła za Krzysztofa Odrowąża Strasza, odziedziczywszy po bracie Włoszczowę (Ibid.). Morsztyn winien 400 flor. Barbarze Krezinie z 1605 r. która do rodów KREZÓW należała, choć pisała się z Bobolic, Anna urodzona z Katarzyny Gawrońskiej, żona 1-o v. Stanisława Chodakowskiego, sekretarza królewskiego 1661 r., a 2-o v. Stanisława Kochanowskiego 1683 r.

W XVI w. rodzina KREZÓW herbu Ostoja , mąż Florian Ciekliński potomstwo Jan, Stanisław, Mikołaj wraz z pojawieniem się na ziemiach polskich kalwinizmu – w XVI w mieście został założony zbór kalwiński – drewniany, zbudowany w pobliżu dworu. (…)

Dla rozwoju miasta Włoszczowa zasłużył się szczególnie Marcin Kreza – syn Anny Kreza z d. Szafraniec, który wystarał się u króla Stefana Batorego potwierdzenia praw miejskich i przywilejów dla Włoszczowy. – On też z czasem stał się głównym właścicielem miasta. Jako zagorzały kalwinista odebrał katolikom kościół, św. Jakuba, który został zamieniony na zbór, zwalczał gorliwe duchowieństwo katolickie. Sprowadził do miasta znanego kaznodzieję – kalwina Grzegorza z Żarnowca – pisarza (autora znanego zbioru kazań Postylli), teologa. –
W tym czasie w mieście miały miejsce kalwińskie synody dystryktowe. A w latach 1596 – 1625, odbyło się ich 28 [1.10])[1.11].

Następcą Grzegorza w 1609 r. został Andrzej Sudrovius (Sudrowski).

Ostatnim przedstawicielem rodu KREZÓW – którzy Władali Włoszczową był Andrzej Kreza zm. bezpotomnie w 1625 r.

Mikołaj Kreza (zm. przed 1574) – jako rotmistrz królewski. W 1519 w bitwie pod Sokalem dostał się do niewoli tatarskiej, z której powrócił po trzech latach. Poślubił był Annę w, córkę Hieronima Szafrańca, starosty chęcińskiego, po kądzieli wnuczkę Zygmunta I Starego.
Z tego małżeństwa pochodzili: Jan, mąż księżniczki Sanguszkówny, z którą miał syna Aleksandra,

Marcin, Jakub, Katarzyna, Anna, urodzona z Katarzyny od Stanisława Chodakowskiego, sekretarza królewskiego 1661.”

I na nich prawdopodobnie kończy się ród Krezów z Zawady, jednak historycy wywodzą od nich jeszcze Krezowych i Kresowatych (14 osób u Rymuta). [15]

Inna internetowa strona „Boblioteka Forum genealogiczne” „Krezowie – potomkowie Zygmunta Starego” wyjaśnia: [16]

„Trzeba uważać, aby w identyfikacji Krezów nie pomylić tropów. Historia zna co najmniej dwóch Mikołajów. Jeden z nich, Mikołaj Kreza h. Przeginia (? – 1506) starosta lwowski i przemyski, syn Andrzeja z Zawady. Ok. 1491 r. otrzymał od króla zameczek Bobolice w pow. lelowskim wraz z przyległymi dobrami i tam z Zawady przeniósł gniazdo rodowe. Wszystko to prawdopodobnie w związku ze ślubem syna Mikołaja Krezy „z Bobolic”, rotmistrza chorągwi królewskiej i Doroty (nieznanego nazwiska), z Anną Szafrańcówną zm. przed 1558 r., córką Hieronima i Reginy, zrodzonej z Zygmunta Starego i Katarzyny Telniczanki. Jak podano na stronie: http://genealogia.grocholski.pl/gd/osoba.php?id=001234
małżeństwo to miało synów: Jana. Jakuba i Marcina.”

„Dziękuję za informację. Jak dowiedziałem się z tej strony, Jan Kreza z małżeństwa z nieznaną bliżej księżną Sanguszkówną miał syna Aleksandra, który zmarł bezpotomnie 19 kwietnia 1625 r., oraz córkę Urszulę, żonę Krzysztofa Strasza.” [16]

Kultowe źródło historyczne „Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego” pod red. Kiryka i Kołodziejczyka podaje: „Natomiast losy wzmiankowanej w 1388 r. Zawady koło Racławic były inne. Stanowiła ona wówczas własność Mikołaja Strzały, po czym władał nią (1403-1453) rycerz Andrzej Kreza herbu Przeginia, który był także sołtysem w Zedermanie, a później także jego sukcesorzy ; włością szlachecką pozostawała Zawada do końca epoki staropolskiej.”

[Czy bliżej nieznany „Mikołaj Strzała” był krewniakiem Krezów, - nie wiemy, ale z tej jednej notatki z „Dziejów...” można wywnioskować, że Krezowie mogli wywieść się z sołtysiego rodu z Zedermana, a więc byli początkowo naprawdę drobnym rycerstwem.]

Informacje o wsi Zawada i jej kolejnych właścicielach (Mikołaju Strzale, Andrzeju Krezie i in.) z w/w źródeł cytował w swoich artykułach w „Przeglądzie Olkuskim z 2016 i 2018 r znakomity pisarz i regionalista olkuski, Olgerd Dziechciarz: [17]

„Zawada
O pochodzeniu nazwy Zawada można powiedzieć to samo co przy Osieku. Być może obok właśnie Osieka, ale także Ostrężnicy (pow. chrzanowski), Bogucina, Krzywopłot i sąsiadującej z nimi Zawadki, wieś ta stanowiła osadę przy wczesnośredniowiecznym założeniu obronnym, tzw. przesiece. Samo słowo zawada oznacza wszak przeszkodę. (…) Zawada wzmiankowana jest po raz pierwszy w zapiskach sądowych z 1388 r., co świadczy, że była już wówczas wsią zagospodarowaną. Należała do Mikołaja Strzały.

W latach 1403-1453 władał nią rycerz Andrzej Kreza, herbu Przeginia, sołtys Zedermana. Po nim Zawada przez długie wieki była w posiadaniu jego sukcesorów. (…)

W 1584 r. Marcin Chełmski, właściciel Bolesławia, płacił z Zawady od 5 łanów kmiecych, komory z bydłem i 1/4 roli. W kolejnym regestrze poborowym z 1629 r., gdy Zawada należała do kolejnego Marcjana Chełmskiego (w tej rodzinie był zwyczaj nadawania jednemu z synów imienia Marcjan) czytamy, że Wojciech Antala oddał pobór z tej wsi od 5 i 1/4 łanów – było tego 21 florenów. Później wieś wchodziła w skład rozległych dóbr starostwa rabsztyńskiego.” [17] (…)

Po 1506 r. właśnie o płuczki w Ujkowie procesowała się Dorota, wdowa po Mikołaju Krezie herbu Przeginia (zm. 1506). Dowodzi to, że Kreza, starosta lwowski i przemyski, rotmistrz jazdy, uczestnik wyprawy Władysława Jagiellończyka do Czech (1471), współdowódca 100 konnej roty podczas buntu mistrza krzyżackiego Marcina Truchsesa (1478), rotmistrz husarski dowodzący obroną potoczną na Rusi, angażował się również w przedsięwzięcia górnicze w okolicach Bolesławia i Olkusza. To właśnie ten Mikołaj przeniósł gniazdo rodowe Krezów do Bobolic. Jego to syn, Mikołaj z Bobolic, pojął za żonę Annę Szafrańcównę, córkę Hieronima i Reginy, właścicieli Pieskowej Skały. A teściowa Regina była przecież córką Zygmunta Starego.”

Z powyższego wykazu wynika, iż wymienieni tutaj rycerze, właściciele Zawady, Bobolic itd. (Krezowie herbu Przeginia i Ostoja), tylko w Zawadzie należeli do rycerstwa „średniego”, zaś w następnych pokoleniach do rycerstwa zamożnego, gdyż oprócz zamku Bobolice posiadali wiele (dalszych i bliższych – tu nie wymieniam, bo niektóre są wymieniane w w/w tekście) wsi. W przeciwieństwie do rycerstwa faktycznie biednego, nie byli chyba nigdy zagrożeni popadnięciem w ubóstwo i wypadnięciem ze stanu. Posiadali często w Polsce ważne urzędy itp., gdyby nie to, że ich drzewko genealogiczne „nie sięga naszych czasów”, a ta gałąź rodziny zanikła.

Poświadczone są ich kontakty z dziedzicami podobnych, drobnoszlacheckich i pobliskich (ale i dalszych) wsi oraz z dworem królewskim, gdzie mieli „niezwykłe chody” (informacje w w/ tekście).

5. Rycerskie oblężenie zamku (miniatura średniowieczna) (źródło: Wikipedia)

Rodzina Krezów-”Zawadzkich” herbu Przeginia z Zawady koło Olkusza trwała więc w historii około 3 wieki (od XIV do XVI w.), ale od wieku XIV i później, wieś staje się własnością innych rodzin rycerskich (patrz info wyżej).

Przypisy i Bibliografia:

[1]. M. Z. Wojciechowscy, Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Dr. św. Wojc., 1946 ( PPPJ )L.

[2]. Mały słownik kultury dawnych Słowian, pod red. L. Leciejewicza, W.P.,

Warszawa 1972 ( MSKDS )

[3]. J. Roszko, Kolebka Siemowita, Iskry, Warszawa 1980

[4]. T. Gajl, Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, POZKAL, Gdańsk 2003

( HSRON )

[5]. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red.

B. Chlebowskiego, F. Sulimierskiego, W. Walewskiego i J. Krzywickiego,

nakł. Autorów, druk. „Wiek”, Warszawa 1880 – 1902 ( SGKP ) oraz

[6]. S. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty polskiej, Wyd. U. W. „Alfa”, Warszawa

1994 ( HSP)

[7]. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk (red. - praca zbiorowa), Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego,

dwa tomy, PWN, Warszawa, Kraków 1978 ( DORO )

[8]. W. Staśkiewicz (red. - praca zbiorowa), Społeczeństwo polskie od X do XX wieku,

Książ. i Wiedza, Warszawa 1988 ( SP )

[9]. Słownik nazwisk współcześnie używanych w Polsce, pod red. K. Rymuta, Inst. Jęz. Pol.,

P.A.N., wersja internetowa (Rym.)

[10]. Polska – moja ojczyzna, Encyklopedia (...), pod red. J. Marciszewskiego, W. P.,

Warszawa 1979 (PMO – E)

[11]. Derwich, M. Cetwiński, Herby, legendy, dawne mity, Kr. Ag. Wyd. Wrocław

1989 ( HLDM )

[12]. Wikipedia – encyklopedia internetowa i inne źródła internetowe

[13]. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/8064/edition/7525/content

[14]. http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=7463

[15]. https://genealogia.okiem.pl/forum/viewtopic.php?f=5&t=23898

[16]. http://kresowaty.pl/strona-glowna/herb-rodowy/

[17]. https://przeglad.olkuski.pl/index.php/artykuly/kultura/historia-i-tradycja-regionu/szkice-o-ziemi-olkuskiej/17767-trzy-podolkuskie-wsie-na-litere-z

https://przeglad.olkuski.pl/index.php/artykuly/kultura/historia-i-tradycja-regionu/szkice-o-ziemi-olkuskiej/14304-ujkow-stary

Uwaga: Wolno kopiować i cytować pod warunkiem

podania źródła i autora

piątek, 25 października 2019

Paleozoologia 6. Mezozoik – Fauna Jury

Gąbki c.d.

[W związku z likwidacją przez Google wszystkich kont Google +, a więc usunięciem z sieci zawartych tam publikacji, ponawiam publikację artykulików z kolekcji Paleontologia na swoim Blogu.]

I. Okazy znalezione w okolicach Olkusza:
1/3/3/58 – 13.07.1969 r., Olkusz, teren budowy osiedla Pakuska przy Al. Tysiąclecia.
1/3/4/81 – 11.09.1975 r. Olkusz, po lewej stronie drogi do Osieka, obok ogrodzenia kotłowni.
1/3/19/104 – lato 2013 r., Witeradów, pole orne powyżej wsi.

II. Stratygrafia:

1/3/3/58 –

1/3/4/81 -

1/3/19/104 - powierzchniowo, w piaskach i glebie pola na bazie glin i piasków holoceńskich, gdzie skamieniałości trafiły z rozmytych jurajskich skał oksfordzkich.

III. Rozpoznanie: Gąbki krzemienne (Demospongiae):

Cnemidiastrum rimulosum Goldfuss oraz Cnemidiastrum sp. (dwa mniejsze okazy)
1/3/3/58 – Okaz większy. Skamieniałość zachowana w całości. Jama paragastralna wypełniona.
1/3/4/81 – Skamieniałość zachowana w całości. Jama paragastralna wypełniona.
1/3/19/104 – Skamieniałość zachowana w całości. Jama paragastralna wypełniona.

1. Widok trzech okazów z boku (fot. Ryszard Maliszewski)

2. Widok dwóch z drugiej strony (1/3/3/58 – z góry)

IV. Informacje o skamieniałościach:
Organizmy morskie, osiadłe, należące do bentosu nieruchomego. Zajmowały środowisko morskie, litoralne lub szelfu oraz morza przybrzeżnego. Skamieniałości były allochtoniczne w warstwie znalezienia, lecz autochtoniczne w swym złożu pierwotnym.
(Ogólne informacje o Gąbkach [z Wikipedii] podane są w Kolekcji „Paleontologia” w artykule wcześniejszym.)

3. Gąbki współczesne (źródło: Int. Str.: https://www.profundal.pl/gabki/)

V. Datowanie:
Zgodnie z datowaniem wapiennych skał oksfordzkich, z których okazy pierwotnie pochodziły, wiek skamieniałości podaję na Oksford Jury Górnej – Malm, czyli ok. 150 mln lat. Gatunek Cnamidiastrum rimulosum jest przewodni dla Górnej Jury.

4. Miejsce w tabeli stratygraficznej (źródło:
http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=17

środa, 16 października 2019

Dawniej, a dziś - Zamek Pieskowa Skała 1. - widok ogólny

650. Zamek Pieskowa Skała od str. pd/wsch, obraz, XIX w. (źródło: "Przegląd Olkuski")
650B. Podobne ujęcie, rok 1929 (źródło: Internet, "Ziemia Olkuska)
650C. Podobny widok, czasy przedwojenne (źródło: Internet, domena publiczna)
650D., 650E., 650F. i 650G. Fotografie zamku 2018 r. (fot. Franciszek Rozmus,
Internet, "Skarby Srebrnego Miasta")

651. Zamek od pd/wsch 1957 r. (fot. Leopold Florek, album Ryszard Maliszewski)

651B. Zamek od str. "Maczugi Herkulesa" lata 60-te XX w. (źródło: Olgerd Dziechciarz,
Internet, "Ziemia Olkuska")
651C., 651D. i 651E. Podobne ujęcie 2016 r. (fot. Olgerd Dziechciarz, Ziemia Olkuska)
651F. Podobny widok 2019 r. (fot. Aniela Piotrowska, Ziemia Olkuska)

652. i 652B. Skała Sokolica ("Maczuga Herkulesa") 1937 r. (źródło: Ziemia Olkuska)
652C. i 652D. Sokolica 2019 r. (fot. Aniela Piotrowska, Ziemia Olkuska)

czwartek, 3 października 2019

Drobne rycerstwo średniowieczne

21. Marcinowscy herbu Topór z Marcinowic:

1. Pochodzenie i występowanie rodziny

Nazwisko Marcinowski powstało w średniowieczu od nazwy wsi: Marcinowice koło Miechowa w pow. miechowskim. Miejscowość tej nazwy była w Polsce od średniowiecza tylko jedna. Herbarze (np. Tadeusz Gajl [4]) i źródła historyczne wymieniają stąd Marcinowskich herbu Topór (ziemia krakowska). [4] [5] [6].

Słownik nazwisk polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku,

wymienia w Polsce 1374 osoby tego nazwiska, w tym w katowickim 84 i krakowskim 27. [9]

Rodzina Marcinowskich z miechowskiego, od średniowiecza, aż do chwili obecnej jeszcze w Małopolsce obecna, należała niegdyś faktycznie do wymienionego herbu i była „nie tak bardzo” drobno rycerskim rodem małopolskim, którego korzenie były związane właśnie z miejscowością Marcinowice, jako jej gniazdem rodowym. Czy jej reprezentanci „zachowali swój klejnot szlachecki aż do chwili obecnej” – nie jest dzisiaj istotne. Historia wspomina o nich przez kilka wieków.

2. Herb i zawołanie

Herbowy ród Toporczyków-Starżów ma typowo małopolskie korzenie. Jest to herb bardzo starożytny, związany z najdawniejszymi dziejami Małopolski (prawdopodobnie już w czasach Państwa Wielkomorawskiego i następnie krótkiego tutaj panowania czeskiego). Herb przestawia:

W polu czerwonym topór srebrny w słup. W klejnocie nad hełmem w koronie takiż topór wbity w hełm. [4] [6]

1. Herb Topór (źródło: „Wikipedia”)

Topór jest jednym z najstarszych z polskich godeł szlacheckich. Najstarszy znany wizerunek to pieczęć Żegoty, wojewody krakowskiego z lat 1282-5. Inne wczesne pieczęcie z Toporem pochodzą z lat: 1320 (Nawoj z Morawicy),1335 (Krzywosąd z Ostrowiec), 1348-49 (Wojciech, biskup poznański), 1352 (Andrzej, podkomorzy krakowski), 1376 (Drogomir), 1380 (Sędziwoj, wojewoda kaliski), 1387 (Drogosz z Chrobrza), 1389 (Sędziwoj z Szubina), 1397 (Jan z Tęczyna), 1413 (Jan Butrym), 1455 (Andrzej Tęczyński), 1442, 54, 66 (znak notariusza publicznego Jana z Morska).

3. Gniazdo rodziny Marcinowskich

Jak to już zaznaczyłem na wstępie, rodowym gniazdem Marcinowskich z miechowskiego była wieś Marcinowice koło Żarnowca i Miechowa w pow. ksiąskim/miechowskim woj. krakowskiego. Nazwa wsi jest patronimiczna i wywodzi się od rodu „Marcinowiców”, czyli potomków nieznanego nam z historii rycerza „Marcina”, będących „zbiorowym właścicielem” tych dóbr.

O miejscowości tej informacje przytaczają różne historyczne źródła. Najbardziej kompletne i najstarsze udostępnia praca zbiorowa polskich historyków, sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który pod hasłem „Marcinowice” podaje: [14]

„MARCINOWICE

(1257 Marcinouici – fals. z XIV w. – Mp. 1, 44; 1382 de Marcinouicz – SP 8, 1399; de Marcinkouicz – SP 8, 1529; 1431 Marczinowicze – GK 4 s. 974; 1435 Marcinowicze – GK 5 s. 488; 1456 Marczinkovice – GK 13 s. 365) 9,5 km na NE od Żarnowca.
1. 1489 n., 1581 pow. ksiąs. (RP k. 135v; ŹD s. 438); 1598 par. Mstyczów (WR k. 241).
2. 1495, 1499 młyn → p. 3a; 1505 łąki w Mstyczowie przy granicy Jeżowa [par. Mstyczów] ciągną się od granicy M. do granicy Białowieży (ZK 264 s. 199, 201); 1579 sprawa o granice między dobrami dziedz. wsi Mstyczów Jana Płazy star. lubaczowskiego a dobrami M. i Karczowice Macieja, Stan. i Adriana Marcinowskich ss. zm. Piotra toczy się w miejscu zw. Bocianka inaczej Błonie [dziś w M. łąki Bocianki – UN 7 s. 27] k. ściany wsi Jeżów (ZK 408 s. 140-146)¹; 1583 rozgraniczenie między Jeżowem a M. → Jeżów, par. Mstyczów, p. 2.
3. Własn. książęca, następnie szlach.” [14] (patrz niżej)

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego na temat tejże wsi podaje informacje zamieszczone tutaj poniżej: [5]

2. Informacje na temat wsi Marcinowice z w/w źródła

3. Lokalizacja wsi Marcinowice w Małopolsce (źródło: Google Maps)

4. Krajobraz okolicy Marcinowic (źródło: Internet, str. https://www.gumtree.pl/a-dzialki/sobotka/dzialka-rolna-w-okolicach-marcinowice+tapadla/1001446819650910470799909

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

Wieś Marcinowice w miechowskim od czasów najdawniejszych należała do dóbr rycerskich (jeszcze wcześniej była książęca).

Internetowe źródło: Rody ziemiańskie XV i XVI wieku. T. 1, Małopolskie rody ziemiańskie, Krzepela, Józef podaje „za Długoszem” o miejscowym rodzie Marcinowskich z Marcinowic następujące informacje: [13]

Marcinowice Ks./Miech. p. Mstyczów.

Dług.: - 1581. Marcinowscy h. Topór

- wyszli z Tenczyńskich Papr. 101 - II. 590. III 326 W. 4/2-100.

Piek. 157. P. 91. (ob Balice).

(Marcinowski herbu Topór, w Krakowskiem województwie dom starodawny i znaczny, którzy od domu Tęczyńskich dzielnicą są oderwani. Z tych trzech braci wspomina Bielski fol. 464. Macieja, Stanisława i Jana w roku 1474. na wojnie przeciwko Maciejowi Królowi pod Wrocławiem. Adrian podpisał kaptur Krakowski 1586. Constit. Fol. 405.) [12]

Informacje na temat właścicieli Marcinowic zawarte są także w klasycznym źródle historycznym,
„Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu”: [14]:

3. Własn. książęca, następnie szlach.² -a. Sprawy własnościowe. [Przed 1382 -] 1396 Jarosław z M. i jego N.N. żona, matka Mściwoja z Kozłowa, a zapewne też matka Piotrasza → 1392-6³.
1382-1413, zm. 1413 Piotr, Piotrasz z M., dz. → Kobierzyna 1386-1411, → Bąkowca 1392-1413 z przynależnymi doń wsiami → Lgotą Wielką, Lgotką, cz. Przyłubska, → Gołuchowic i Siemierzyc, Jakubowic [pow. wiśl.], Kalawy od 1394, Przysieki i Rogowa, h. Lis, komornik ziemski krak.
1392, podsędek krak. 1410-13, ż. Agata 1405, ojciec Heleny ż. Jana z Sieciechowic ;
1382 Piotrasz z M. uzyskuje wyrok nakazujący Staszkowi Baberadowi kmieciowi z Wojciechowa, którego pozywał z powodu odejścia przed czasem, powrót do siebie oraz zapłacenie 3 1/2 grz. i kary XV (SP 8, 1522-3);
1386 Szczepan i wd. po Mikołaju z Michowa mają stawić świadków w sprawie z Piotraszem z M. (SP 8, uw. 27/4-5);
1386 → Kozłów p. 3: Mściwoj; Miczek ze Słupowa przeciw Piotraszowi z M. o 40 grz. i szkodę (SP 8, uw. 9/16, 11/18, 13/27, 15/9);
1388 Ota z → Klimontowa i Piotrasz z M. poręczyciele Jana wwdy łęcz. nie stawili się w sprawie z tymże Janem o oprawę wiana i posagu w wysokości 520 grz. (SP 8, 4661)⁴; Piotr z M. oddala roszczenia wd. po Bieniaszu z Mzurowa o 100 grz. szkody i konia wart. 5 grz. oraz roszczenia wd. po Szczepanie z Michowa (SP 8, uw. 95/22);
1389 → Książ Mały p. 3a; 1392, 1392-6, 1394 → Kozłów p. 3a: Mściwoj; 1394-1402 → Krzelów p. 3b: Niemierza; 1394, 1396, 1399-1400 → Kalawa; 1398 Piotr z M. zobowiązuje się zapłacić 20 grz. dzieciom Bartłomieja i Grzegorza z Pierzchowic zw. Parzymięsowie, ale najpierw winni stawić poręczycieli; poręczyciele poręczają Piotrowi z M. za ww. dzieci, że po dojściu do lat sprawnych nie będą go pozywać o 20 grz. za dziedzinę w Pierzchowicach (SP 8, 7527, 7613, 7617);
1398, 1399 → Bobolice p. 3; 1401 → Chełm, par. Zwierzyniec, p. 3; Niemierza z Krzelowa oddala dok. sprzedaży roszczenia Piotra z M. o dok. podziału i o 200 grz. szkody (ZK 3 s. 225);
1402 Mikołaj, Przybek i Niemierza ss. Przybka z Irządz przeciw Piotraszowi z M. (ZK 3a s. 506); → p. 5; → Kalawa;

1404 Piotr z M. poręcza za Mściwoja z Kozłowa wypłatę 70 grz. posagu Stan. Niemście ze Skroniowa ewentualnym wwiązaniem do 7 grz. czynszu płaconego przez kmieci w Rogowie i Przesiece (ZK 4 s. 103); 1405 → Kobierzyn p. 3; 1407 Stan. Kusnist kmieć z Lelowa nie stawił się w swojej sprawie z Piotrem z M. i jego włodarzem o 2 woły, 30 sztuk bydła, 100 kóp żyta i poranienie żony Stanisława (ZK 311 s. 32, 57);
1409-10 Piotr z M. godzi się z Janem pleb. z Pilicy w sprawie dzies. z ról folw. w Przyłubsku (ZK 5 s. 135, 216; SP 2, 1242).

1411-69 Helena z M., c. Piotra z M., siostra stryj. [?] Piotra, Jana i in. ss. Mściwoja z Kozłowa, ż. Jana Siemiecha z Sieciechowie ; 1411 → Kobierzyn p. 5;
1412 Piotr z M. i Ota z Klimontowa poręczają za Niemierzę z Krzelowa kan. krak. sprzedaż kl. miech. Orłowa (ZK 193 s. 106); 1412, 1413 → Krzelów p. 3b: Niemierza.
1414-39, zm. przed 1441 Jan Siemiech, Marcinowski z Sieciechowie, M. i Przesieki h. Topór, s. Zakliki i Jadwigi, rycerz pasowany 1432, mąż ww. Heleny, ojciec Mikołaja, Piotra, Jana, Andrzeja i Żegoty, Jadwigi ż. Spytka Karniowskiego z Giebołtowa [par. własna], Katarzyny ż. Przedbora z Kraszewic [woj. sier.], br. Anny ż. Jarosława z Kozłowa ;
1414 → Czepiec p. 3; 1415 Piotr z Januszowic [par. Działoszyce] i z Kozłowa, s. Mściwoja] oddala roszczenia Heleny z M. o dok. ugody i szkodę; tenże Piotr z → Kozłowa uwalnia siostrę Helenę ż. Jana z M. z wszystkich spraw, rzeczy i poręk (ZK 6 s. 69, 79)⁵; Żegota z Morska i Dziersław z Kurozwęk poręczyciele Heleny z M. zobowiązują się zapłacić 86 grz. półgr Mikołajowi z Polichty – zp.; → Kozłów p. 3a: Jan; Jan z Sieciechowic wyznacza ż. Helenie c. Piotra z M. 300 grz. półgr wiana na połowie wszystkich dóbr (ZK 193 s. 230); → Kobierzyn p. 5; 1416 Henryk ze Święcic kwituje Helenę c. Piotra z M. z 12 grz. pozyskanych na jej ojcu za rany (ZK 193 s. 337);
1417 → Kobierzyn p. 3; 1418 Ota z Mstyczowa wydzierżawia za 70 grz. półgr Janowi z M. na 5 lat cały Mstyczów z sadzawkami i gajami. Jan może używać gaje tylko na swoje potrzeby, natomiast ryby może sprzedawać. Po upływie dzierżawy Ota zapłaciwszy Janowi 20 grz. obejmie ww. dobra, jeśli zaś nie zapłaci, to Jan będzie je trzymał aż do spłaty tej sumy (ZK 194 s. 239);
1419 Niklosz Długi kuśnierz z Krakowa pozyskuje na Janie z Sieciechowie 13 grz. długu Piotra z M. (ZK 6 s. 523);
1420, 1421 po śmierci Piotra z M. [jego zięć] Jan s. Zakliki z Sieciechowie dz. Jakubowic odziedziczył tę wieś, którą zm. Piotr kupił od Jakuba zw. Jaka → Lgota Wielka p. 5⁶; (…)

1425 Jan z M. z ż. Heleną zastawiają za 60 grz. Piotrowi Rakowi ze Święcie 6 ł. osiadłych w Jakubowicach, z których płaconych jest 8 grz. czynszu (ZK 195 s. 320);
1430 stren. Mikołaj z Czarnocina zastępuje Krystyna [z Koziegłów] kaszt. sądec. w jego sprawie z Jagienką wd. po Zaklice [bratanku Niemierzy] z Krzelowa i Heleną ż. Jana Siemiecha (Zemiucha) z Sieciechowie inaczej z M., które pozwały go o → Czepiec sprzedany mu przez ww. Mikołaja (ZK 146 s. 197)⁷;
1432 Jan z Brzezia s. zm. [Zbigniewa] marszałka Królestwa zobowiązuje się, że w ciągu 2 tygodni odda stren. Janowi Marcinowskiemu 100 grz. lub wwiąże go do wsi Przechody (GK 4 s. 698);
1433 Mik. Słupowski z Marcinkowic [par. Uniejów] pozywa Jana Marcinowskiego z Sieciechowie o 10 grz. za dzies. i o tyle szkody; tenże Mikołaj pozywa Mikołaja włodarza tegoż Jana i 3 kmieci, którzy zostali zatrzymani przy młóceniu dzies. w → Karczowicach, o tę dzies. wart. 10 grz. i o tyle szkody (GK 4 s. 888, 894, 898, 908);
1435 Andryszek z Jurkowic [pow. sand.] poręcza za Janka Lubarta złotnika z Krakowa spłatę 200 fl. węg. stren. Janowi Siemiechowi z M. ewentualnym wwiązaniem do Czernikowa [pow. sand.] (GK 5 s. 285); → Bąkowiec p. 3;
1441 Tomasz z Sancygniowa i Piotr z Branic poręczają za Piotra z Sienna [pow. rad.] łowczego sand. zwrot 100 grz. Helenie wd. po Janie z M., pod groźbą podwojenia tej kwoty (GK 1 s. 324-5).

1443-85 Mikołaj Marcinowski, Siemiech z M. i Sieciechowie h. Topór, s. Jana Siemiecha i Heleny z M., br. Piotra, Jana, Andrzeja, Żegoty, Jadwigi ż. Spytka Karniowskiego z Giebołtowa i Katarzyny ż. Przedbora z Kraszewic, student Uniw. Krak. 1443, ksiądz 1446, pleb. w Niedźwiedziu 1481 ;
1443 sprawa Mikołaja s. [zm.] Jana z M. z Iwanem z Obiechowa o zwrot 10 grz. długu (ZK 256 s. 277, 288, 295, 310, 313 – błędnie jako Jan z M., 322).

1446-85, zm. przed 1487 Piotr Siemiech, Marcinowski z M., → Karczowic i Sieciechowic, h. Topór, s. Jana Siemiecha i Heleny, br. ww. Mikołaja i in. braci i sióstr, ż. Katarzyna c. Mikołaja z Brzezia marszałka Królestwa 1466, ojciec Stanisława i Jana⁸
1446 Piotr z M. zastawia za 10 grz. Jakubowi Pieniążkowi z Iwanowic łan w Obiechowie, na którym siedzi kmieć Piszczek (Pisczecz); Mik. Morawiec z Konaszówki poręcza Piotrowi z M. inaczej z Sieciechowie za Więcława z Koziegór [woj. kal.] i jego ż. Elżbietę [z Sieciechowie], że 100 grz. otrzymanych od Piotra jako posag [Elżbiety] zapiszą na dobrach w ziemi krak. (ZK257 s. 104, 151);

1453 sprawa Heleny z M., jej s. Piotra oraz ich kmieci z Przesieki z Jakubem Trzonowskim o zajęcie bydła ww. kmieci (GK 12 s. 122, 125, 127, 129, 131, 133-4);
1454 → Giebołtów, par. własna, p. 3; 1456 Jakub z Kozłowa oddala roszczenia Heleny z M. i jej s. Piotra z powodu ich nieobecności w sądzie (GK 13 s. 365).
1464-97 Jan (Siemiech) Marcinowski z M., dz. → Karczowic, Sieciechowic i Przesieki, h. Topór, s. Jana Siemiecha i Heleny, br. ww. Mikołaja i in. braci i sióstr
1464 Andrzej Siemiech z M. i Sieciechowie h. Topór, s. Jana Siemiecha i Heleny, br. ww. Mikołaja, Piotra, Jana, Żegoty, Jadwigi i Katarzyny (ZK 200 s. 241, 263).

1464-80 Żegota Siemiech z M. i Sieciechowie h. Topór, s. Jana Siemiecha i Heleny, br. ww. Mikołaja, Piotra, Jana, Andrzeja, Jadwigi i Katarzyny (ZK 20 s. 26; 200 s. 241, 263; DLb. 2 s. 90; 3 s. 326);
1464 Piotr z M. przeciw Łukaszowi z Cudzynowic (ZK 147 s. 347);
1466-8 sprawa Piotra Marcinowskiego z M. z Janem Rabsztyńskim z Książa [Wielkiego] (ZK 16 s. 386; 315 s. 336);
1468 Piotr z M. zapisuje ż. Katarzynie c. zm. Mikołaja z Brzezia marszałka Królestwa 300 grz. posagu i 300 grz. wiana na połowie dóbr (ZK 17 s. 642);
1469 Jakub z Dębna kanclerz Królestwa i star. krak. poręcza Janowi [Pieniążkowi] z Iwanowic za Piotra z M. 300 grz. ewentualnym wwiązaniem do Sufczyna i karczmy tamże (ZK 17 s. 647 zp.); tenże Pieniążek poręcza za Jakuba z Dębna spłatę 300 grz. Piotrowi z M. ewentualnym wwiązaniem do całej jego cz. w Sieciechowicach, którą trzyma w zastawie (GK 18 s. 743-4; ZK 17 s. 655-6);
1469-70 → Brzezie, par. własna, p. 3; 1470 Katarzyna c. zm. Mikołaja z Brzezia marszałka Królestwa, ż. Piotra z M., kwituje br. Stanisława i Jana Lanckorońskich z Brzezia ze spłaty z dóbr ojczystych i macierzystych (ZK 152 s. 199);

1475, 1480 Mikołaj i Katarzyna z Kraszewic [woj. sier.] przeciw Piotrowi, Mikołajowi i Janowi br. niepodzielonym z M. (ZK 147 s. 451; 261 s. 74);
1480 Jakub Płaza sprzedaje za 300 grz. Piotrowi z M. całą cz. Rogozińską w Sieciechowicach z pr. patr. kościoła tamże (ZK 18 s. 382); sąd nakazuje wieczne milczenie w sprawie między Anną z Kraszewic a szl. braćmi Piotrem, księdzem Mikołajem, Janem i Żegotą z M. o posag ich siostry Heleny [właściwie Katarzyny] (ZK 20 s. 26);
1485 br. Piotr i Jan z M. pożyczają 30 fl. węg. od Andrzeja Trojanowskiego, gwarantując zwrot wwiązaniem do 2 karczem w Sieciechowicach, które trzymają Stan. Byczek i Maciej Dytko (GK 22 s. 193 zp.); Katarzyna z Krakuszowic [właściwie Kraszewic] nie stawiła się w swojej sprawie z braćmi Piotrem, księdzem Mikołajem i Janem z M. o to, że trzymają bezprawnie po jej babce Helenie, a ich matce, dobra M., Karczowice, Jakubowice i Przesieka, do których Katarzyna ma pr. bliższości po matce Katarzynie, córce ww. Heleny, ż. zm. Przedbora z Kraszewic, z powodu niewypłacenia jej posagu w wysokości 100 grz. (ZK 146 s. 741)¹⁰.
1485-93 Stanisław Marcinowski, dz. M., Sieciechowic, → Karczowic i Przesieki do 1493, potem cz. Sieciechowie i Jakubowic, h. Topór, s. Piotra i Katarzyny, br. Jana, ż. Anna c. Jana Pieniążka z Iwanowic 1496

1485-1520, zm. przed 1522 Jan Marcinowski dz. M., → Karczowic i Przesieki, h. Topór, s. Piotra i Katarzyny, br. Stanisława, ż. Katarzyna c. Jana Smolika z Wolwanowic 1501 ;
1485 Jan z M. z bratankami Janem i Stanisławem [ss. Piotra] kwitują Mikołaja ze Żmigrodu kaszt. przem. ze 100 fl., które był winien ich zm. ciotce Elżbiecie (ZK 202 s. 257);
1487 Jan z M. zastawia za zgodą swych bratanków (nepotum) Stanisława i Jana ss. zm. Piotra z M. za 40 fl. węg. Pawłowi z Giebołtowa 2 łany w Przesiece, na których siedzą kmiecie Marcin, Maciek i Bąk. Jeśli któregoś roku kmiecie nie zapłacą 4 grz. czynszu lub ww. łany opustoszeją, Jan pokryje stratę Pawła. Paweł ustępuje natomiast Janowi robociznę od ww. kmieci (GK 22 s. 652); Paweł z Giebołtowa przeciw Katarzynie wd. po Piotrze z M. i jej ss. Stanisławowi i Janowi (GK22 s. 815);
1490 Leonard z Wilkowa oddala roszczenia Stanisława i Jana z M. o zatrzymanie kmiecia Jakuba z Wilkowa (GK 23 s. 411);

1492 Stanisław i Jan z M. zastawiają za zgodą matki Katarzyny za 50 fl. węg. Pawłowi Giebułtowskiemu całą wieś Przesieka w pow. ksiąs., na której ciąży zapis oprawy matki. Paweł daje im pr. używania tych dóbr przez najbliższy rok. Jeśli w ciągu tego czasu nie zwrócą mu ww. kwoty, to Paweł obejmie tę wieś w zastaw i będzie ją trzymał do wypłacenia długu (GK 23 s. 919-20);
1493 br. niepodzieleni Stanisław i Jan z M. wydzierżawiają za 100 fl. półgr Stan. Rdzawskiemu z Krzysztoporzyc Przesiekę; Paweł z Giebołtowa kwituje Jana z M. z 50 fl. (GK 24 s. 169 zp., 170); br. Stanisław i Jan z M. zw. Wojewodze pod zakładem 2000 fl. węg. dzielą dobra. Stanisław bierze całe cz. Sieciechowie i Jakubowic oraz cały spadek, jaki obecnie trzyma po stryju Janie i jaki będzie po matce Katarzynie. Jan bierze całe wsie: M., Karczowice i Przesieka, odstępując od pr. do spadków po stryju i matce. Katarzyna matka ww. braci odstępuje Janowi oprawę, jaką ma od zm. męża; tenże Jan zapisuje br. Stanisławowi 400 fl. węg. na Karczowicach, dając mu wwiązanie do tej wsi; ww. Stanisław zapisuje matce Katarzynie 100 fl. węg. na sumie, jaką ma zapisaną od br. Jana na Karczowicach. Po śmierci Katarzyny suma ta ma wrócić do Stanisława (ZK 263 s. 186-8, 192);

1495 Jan Marcinowski z M. zastawia za 300 fl. węg. Mik. Mokrskiemu całe M. z dworem, folwarkiem i zasiewami jarymi i ozimymi. Mikołaj pozostawia Janowi na rok wolne używanie tej wsi. Po roku, jeśli nie otrzyma pożyczonej kwoty, obejmie tę wieś w zastaw i będzie ją trzymał do pełnej spłaty długu (GK 25 s. 26-7 zp.); tenże Marcinowski zastawia za 300 fl. pol. Stanisławowi z Płazy całe M., zobowiązując się wykupić tę wieś z rąk Mik. Mokrskiego. Stanisław pozostawia M. na rok w rękach Jana (GK 25 s. 188-90); Stan. Płaza z Mstyczowa ustępuje ż. Jadwidze 300 fl. węg. zapisanych mu na M. przez Jana Marcinowskiego, ponieważ kwota ta została pożyczona mu przez żonę (ZK 263 s. 359);
Jan z M. pożycza 60 fl. od Pawła z Giebołtowa, gwarantując zwrot wwiązaniem do dworu, folwarku, ról folw., sadzawki i młyna z pożytkami oraz 5 kmieci osiadłych: Stanka, Marcowica, Czaję, Pisarka i Grzegorza Stroka (GK26 s. 416);
1496 Jan z M. zabezpiecza zwrot 230 fl. Stan. Płazie z Mstyczowa i jego ż. Jadwidze wwiązaniem do całej wsi M. (ZK 263 s. 411-2 zp.); Jan z M. oddala roszczenia Mik. Przegińskiego z Kępia o wadium 120 grz. z powodu wtargnięcia zbrojnie z kmieciami ze wsi M., Karczowice i Przesieka do gaju Mikołaja i wycięcie różnego gatunku drzew (GK 25 s. 773-4);
1501 Jakub Płaza z Mstyczowa przysięga, że jego sługa inaczej chlebojedźca Jan Litwinek czyniąc szkody, o które go pozwał Jan Marcinowski, nie wyszedł z jego domu i do niego nie wrócił, a on sam nie utrudniał pojmania go (GK 28 s. 4).
1498-1501 dzierżawy i zastawy Jana Marcinowskiego na Karczowicach:
1498 Stan. Koścień z Sędziszowa poddzierżawia za 3 1/2 grz. do Bożego Narodzenia i nie dłużej Janowi z M. Karczowice, które ma od niego w zastawie. Spłacony w 1499 (GK 27 s. 138 zp.);
1499 Jan Marcinowski zastawia za 200 fl. Janowi Krezie z Zawady Karczowice; Dionizy inaczej Dziwisz z Moniaczkowic i jego ż. Katarzyna poddzierżawiają Marcinowskiemu Karczowice i sadzawkę z młynem w M., wydzierżawione od tegoż Marcinowskiego (GK 27 s. 543-4, 683-4);

1500 Marcinowski dopisuje Krezie do ww. długu 18 fl.; tenże Kreza poddzierżawia mu za 20 fl. do Bożego Narodzenia Karczowice, które trzyma od niego w sumie 220 fl.; Kreza pozywa Marcinowskiego o zwrot tych pieniędzy (GK 27 s. 1018-9, 1222-3, 1409);
1501 Marcinowski dopisuje 20 fl. do ww. 210 fl.; Kreza poddzierżawia Marcinowskiemu w tej sumie Karczowice (GK 28 s. 16-7).
1498 → Łowinia p. 3a; 1499 Jan z M. i jego bratowa (glos) Anna z Iwanowic wd. po Stanisławie z M. godzą się w sprawach dotyczących dóbr w Sieciechowicach, które należały do jej zm. męża Stanisława i jej teściowej, a także do zm. Jana z M. stryja ww. Jana i zm. Stanisława, który był z nimi nie podzielony, oraz w sprawie ruchomości po zm. [Katarzynie] matce Jana i Stanisława (GK 27 s. 396-8);
1499-1500 Jan Rzeszowski z Łowini przeciw Janowi Marcinowskiemu i Janowi Płazie z Mstyczowa o zwrot 142 fl. (GK 21 s. 530, 1001);
1499 Jan [Rzeszowski] z Łowini dzierż. M. (GK 27 s. 622a);

1500 Jan Marcinowski dopisuje Rzeszowskiemu z Łowini 14 fl. do długu 142 fl. na M. (GK 27 s. 1013); Jan Marcinowski ustępuje Rzeszowskiemu 70 fl. zapisanych mu przez Łukasza Zebrzydowskiego, a to na spłatę długu, jaki zaciągnęli u niego razem z Płazą z Mstyczowa. Rzeszowski kwituje go z tych pieniędzy (GK 27 s. 1269-70); Szczepan Światopełk z Irządz chorąży przem., Więcław Światopełk z Zawady, Paweł Bielski i Stan. Koścień z Sędziszowa jako opiekunowie dzieci zm. Stan. Płazy z Mstyczowa wydzierżawiają do Bożego Narodzenia Janowi Marcinowskiemu całą wieś M., którą zm. Płaza trzymał od tegoż Jana w zastawie za 230 fl. (GK 27 s. 543-4, 552-3); Agnieszka Trzebiecka kwituje Jana Marcinowskiego ze spłaty długu jego zm. brata Stanisława, zapisanego przezeń na cz. Rogozińskiej w Sieciechowicach (GK 27 s. 625, 648-9, 685); Jan z M. pożycza od Hektora z Tyńca 100 fl. węg. (GK 27 s. 789 zp.).

1499-1500 Andrzej [Myszka] zNieprześni z Janem Marcinowskim o zwrot 30 grz. i 12 fl. długu; 1499 tenże Andrzej podzastawia Marcinowskiemu za 30 grz. dobra, które trzyma w zastawie od Pawła z Gniewęcina – zp.; 1500 Andrzej pozywa Marcinowskiego o zwrot 30 grz.; Marcinowski chce dać Andrzejowi z tytułu kar i długu 30 grz. i 12 fl. węg. wwiązanie do kmieci osiadłych w M., płacących 4 1/2 grz. czynszu, oraz z tytułu innego długu w wysokości 26 fl. do innych kmieci, płacących 2 1/2 fl. czynszu; Marcinowski nie dopuszcza Andrzeja do wwiązania w ww. kmieci. Nieprzeski kwituje go ze spłaty długów (GK 27 s. 925, 1013, 1214, 1222-3, 1242); 1499-1500 → Łętkowice p. 3Aa.
1499-1500 Paweł Szworc (Czarny) żupnik krak. pozywa Jana Marcinowskiego o zwrot długu i niedopuszczenie do wwiązania w M. (GK 27 s. 625, 648-9, 683-6, 1001);
1499 Jan Marcinowski chcąc uniknąć dalszych wyroków daje wwiązanie Pawłowi Czarnemu żupnikowi krak. do M. w kwocie głównej długu i przezyskach. Paweł pozwala Janowi mieszkać w M. do środy po Trzech Królach [8 I 1500] (GK 27 s. 924-6);
tenże Jan dopisuje Janowi Rzeszowskimu z Łowini 14 fl. do długu w wysokości 142 fl., ciążącego na M.; tenże Marcinowski pożycza od Andrzeja z Tęczyna s. zm. Zbigniewa 100 fl. węg. (GK 27 s. 1021-2); Więcław Światopełk z Zawady jako opiekun dzieci zm. Stan. Płazy z Mstyczowa wydzierżawia Janowi Marcinowskiemu całe M., które trzyma od tegoż Jana w zastawie za 230 fl. (GK 27 s. 1073-4);

Andrzej z Tęczyna s. zm. Zbigniewa podkomorzego krak. pozywa Jana Marcinowskiego o zwrot 100 fl.; Jan z M. pożycza 70 grz. od Stan. Kościenia z Sędziszowa (GK 27 s. 1125, 1188);
Mikołaj z Kamieńca star. krak. nakłada wadium w wysokości 60 grz. w sprawie między Mik., Piotrem i Andrzejem Morskimi a Pieniążkiem sługą Jana Marcinowskiego. Pieniążek winien w ciągu 8 tygodni dowieść swoją osiadłość, w przeciwnym razie Marcinowski zapłaci ww. wadium (GK 27 s. 1220-1);

Jan Smolik [z Wojwanowic] zezwala Janowi Marcinowskiemu wziąć 700 fl. posagu swej córki z sumy 1500 fl. zapisanej Smolikowi przez króla na Słomnikach. Jeśli król nie da gotówki, lecz wwiązanie do tych dóbr, to Smolik będzie dawał Marcinowskiemu połowę wszystkich czynszów i dochodów do czasu wykupienia Słomnik przez króla; tenże Jan z M. zobowiązuje się zapisać ż. Katarzynie 900 fl., tj. 100 fl. węg. i 800 fl. posagu i tyleż wiana, na połowie wszystkich dóbr. Jan winien za pieniądze żony wykupić z zastawów połowę swych dóbr i na nich zapisać żonie oprawę; tenże Jan zobowiązuje się doprowadzić ż. Katarzynę na roki w Proszowicach celem odstąpienia przez nią pr. do dóbr ojczystych i macierzystych; Jan Marcinowski ustępuje Janowi Rzeszowskiemu z Łowini 70 fl. zapisanych mu przez Łukasza Zebrzydowskiego, a to na spłacenie długu, jaki razem z Rzeszowskim zaciągnął u Jana Płazy z Mstyczowa (GK 27 s. 1269-71); Jan Smolik z Wojwanowic [dziś Wolwanowice] zobowiązuje się, że jeśli nie wypłaci w oznaczonym czasie zięciowi Janowi Marcinowskiemu 700 fl., wówczas wyłącznie za jego wiedzą i zgodą będzie mógł zawrzeć ugodę z królem w sprawie dóbr w Słomnikach, i od Bożego Narodzenia ma dzielić wszelkie czynsze i dochody po połowie z Marcinowskim (GK 27 s. 1362-3);

1501 Jan z M. zapisuje ż. Katarzynie c. Jana Smolika z Wojwanowic 900 fl. węg. posagu i tyleż wiana na połowie dóbr, sum i całym dworze [w M.]; tenże Jan zobowiązuje się za 900 fl. węg. posagu swej żony wykupić z zastawów dobra, na których zapisał jej oprawę (ZK 153 s. 313-4);
Stan. Koścień z Sędziszowa przeciw Janowi Marcinowskiemu o nieoddanie 70 grz. długu i niezapłacenie 7 grz. czynszu od tej kwoty (GK28 s. 282);
1502 ww. Jan z M. zastawia za 230 fl. ż. Katarzynie c. Jana Smolika z Wojwanowic całe M. (ZK 154 s. 43); br. Ota i Rafał Haliccy [ss. Stanisława z Chodcza star. halickiego] z Chodcza [dziś Chotcza, pow. radom.] pożyczają 250 fl. węg. od Jana Marcinowskiego z M. pod rygorem podwojenia tej sumy (GK 28 s. 597-8).

1503 br. Jan i Jakub [Płazowie] z Mstyczowa ustępują swym br. Stanisławowi i Andrzejowi 230 fl. zapisanych na M. ich zm. ojcu Stan. Płazie przez Jana Marcinowskiego; Jan z M. zobowiązuje się zwrócić w określonych ratach ww. braciom 230 fl. w półgr, które był winien ich zm. rodzicom Stanisławowi i Jadwidze, i zabezpiecza zwrot wwiązaniem do całych M. (ZK 264 s. 111, 116);
Jan z M. daje za 200 fl. węg. długu i zasądzone przezyski Andrzejowi z Tęczyna wwiązanie do 5 ł. osiadłych w M., na których siedzą kmiecie Goły, Kolirba [Kotyrba?], Staszek, Grzegorz i Wąż, płacący każdy po 5 fl. czynszu; woźny dany temuż Tęczyńskiemu do wwiązania zeznaje, że nie znalazł w M. wymienionych przez Marcinowskiego kmieci ani płaconego przez nich czynszu. Sąd, biorąc pod uwagę oszustwo Marcinowskiego, nakazuje wznowienie procesu z Tęczyńskim (GK 28 s. 1324, 1385);

1505 Anna wd. po Stan. Marcinowskim z Sieciechowie za zgodą br. Jana Pieniążka kwituje Krystyna Minoskiego z oprawy posagu i wiana, jaką miała na Sieciechowicach od zm. męża; Jan z M. za zgodą ż. Katarzyny siostry Andrzeja Smolika z Wojwanowic sprzedaje Krystynowi z Minogi za 1200 grz. całą cz. w Sieciechowicach oraz daruje mu dwór z rolami dworskimi i folwark tamże (ZK 23 s. 256-9);

Jakub z Wojwanowic przeciw Janowi z M. o to, że gotów był zgodnie z ugodą podjąć od niego zapis oprawy swej siostry Katarzyny ż. Jana na 100 grz. posagu i tyleż grz. wiana (ZK 264 s. 192);
1506 Andrzej Płaza z Mstyczowa ustępuje Adamowi z Włodzisławia [dziś Wodzisław] 230 fl. zapisanych niegdyś jego zm. ojcu Stanisławowi przez Jana Marcinowskiego na M., które następnie przypadły jemu i br. Jakubowi; Jan z M. wyznacza Andrzeja z Tęczyna, Adama z Włodzisławia i Pawła z Giebołtowa na opiekunów wszelkich dóbr dzieci urodzonych z ż. Katarzyny (ZK 264 s. 211, 234-5);
1508 Adam z Włodzisławia wydzierżawia na rok Janowi z M. jego wieś M., którą trzyma od niego w zastawie; Stan. Płaza z Mstyczowa ustępuje Adamowi Włodzisławskiemu wszelkie zapisy, jakie ma na M. (ZK 264 s. 295, 317);
1512 → Karczowice p. 3; 1522 Piotr Marcinowski z M. (ZK 26 s. 420, 444); 1555 → Kalawa. (…)

1407 włodarz Piotrasza → p. 6; 1430 Mikołaj z Czarnocina i Jan Siemiech z M. umawiają się w sprawie swych kmieci. Jeśli któryś z nich zechce odejść, wówczas będą się wzajemnie informować i nie będą ich przyjmować bez wiedzy drugiego (ZK 197 s. 10);
1456 wieś M. skazana na karę król. XIV za niezapłacenie łanowego (GK 13 s. 111-2);
1475 M. i cz. Sieciechowie, własn. Marcinowskiego, skazane na karę król. XIV za niezapłacenie łanowego (GK 20 s. 35); 1470-80 folwark, 12 1/2 ł. kmiec., karczma i 2 zagrody z rolami, młyn bez roli (DLb. 1 s. 252; 2 s. 90; 3 s. 326); (…)

5. 1393 Wawrzyniec kapelan dworu [w M.] Piotrasza z M. i matki Mściwoja z Kozłowa (ZK 1c s. 274; → Kozłów p. 3a: Mściwoj); 1402 Piotr pleb. na podzamczu w Korzkwi przeciw Piotrowi z Bąkowca [i M.] o 11 grz. za sprzedaną mu dzies. z M. (ZK 3a s.636);

1411 Piotr z M. nadaje altarii Wszystkich Świętych w kat. krak. dzies. snop. z ról folw. w M. → Kobierzyn p. 5; 1415 dzies. z ról folw. w M. należy do altarii Wszystkich Świętych z nadania Piotra z M. → Kobierzyn p. 5 i → Krzelów p. 3b: Niemierza; 1433 Mikołaj włodarz kl. Ś. Andrzeja w Krakowie pozywa Helenę Marcinowską o kradzież dzies. z M.: 100 kóp żyta, 50 pszenicy i 30 jęczmienia; Wojc. Wąż włodarz Jana Siemiecha Marcinowskiego skazany na karę XV za zabór ww. dzies. (GK 4 s. 974, 980-1, 992); 1435 Piotr z Sienna przeciw szl. Janowi z M. o kupioną przezeń dzies. z M. i Przesieki (OK 5 k. 117r, 148r);

6. 1389 Piotr z M. nie stawił się w swojej sprawie z Piotrem, Mikołajem, Szczepanem z Michowa oraz Mikołajem z Mzurowa o 2 grz. i gwałty uczynione w kl. w Jędrzejowie (SP 8, 5265); 1443 Mikołaj z M. student Uniw. Krak. (Metryka UK 1 s. 201); 1490 Anna z Lelowa pozywa Piotra z M. o uznanie poczętego z nią dziecka (OK l1 k. 369). (…)
MW
² O pierwotnej własności monarszej przekonuje fakt nadania przez Bolesława Wstydl. w 1257 dzies. m.in. z tej wsi kl. Klar. w Zawichoście, co książę mógł uczynić wyłącznie w odniesieniu do własnych dóbr. W późniejszym czasie M. razem z Karczowicami, Kurozwękami i Przedmoszczanami zostały zapewne nadane nieznanemu obecnie przedstawicielowi rodu Lisów. (…)
⁵ Zapiskę tę powtórzono w niniejszym haśle, ponieważ potwierdza ona pośrednio domysł F. Sikory, że Mściwoj z Kozłowa i Piotrasz z M. byli przyrodnimi braćmi z jednej matki → Kozłów, przyp. 2. Stąd ss. Mściwoja mogli nazwać Helenę c. Piotrasza swoją siostrą.
⁶ Piotr z M. był dz. Jakubowic w 1. 1399-1403 (Die altesten grosspolnischen Grodbücher, wyd. J. Lekszycki, Leipzig 1889, 1296; SP 2, 1039). W haśle → Bąkowiec p. 3: a. 1421, błędnie utożsamiono Lgotę Wielką występującą w niniejszej zapisce z Lgotą, także należącą do dóbr zamku Bąkowiec. (…)
⁸ Być może synem Piotra był także Andrzej „Petri de Marczynowycze” student Uniw. Krak. w 1460 r. (Metryka UK 1 s. 284).
⁹ Część sygnatur może odnosić się do Jana s. Piotra, a bratanka Jana Żegoty. (...)

© 2010-2016 Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk”

Z powyższego wykazu wynika [usunięto część sygnatur tekstów źródłowych oraz info dotyczące kmieci – przypis mój], iż wymienieni tutaj „drobno” rycerscy właściciele Marcinowic miechowskich tylko pierwotnie należeli do rycerstwa niezamożnego, bo później stali się raczej zamożni ; posiadali po kilka wsi (wymienione w tekście słownika) i nawet mieli powiązania z dworem królewskim. Mimo to, i chociaż byli znani w źródłach historycznych, to jednak w pewnym wymiarze zagrożeni byli popadnięciem w ubóstwo i nawet wypadnięciem ze stanu.

Poświadczone są ich kontakty z dziedzicami podobnych, drobnoszlacheckich i pobliskich (ale i dalszych) wsi (informacje w w/ tekście słownika). Jest ów szczegółowy wykaz przy okazji znakomitą skarbnicą informacji na temat codziennego życia wymienianych rycerzy.

5. Rycerskie zatargi (miniatura średniowieczna) (źródło: Wikipedia)

O dalszych właścicielach przedmiotowej wsi informuje internetowa strona „Gmina Kozłów”: [15]

„Zgodnie z rejestrem woj. krakowskiego z roku 1581 wieś należała już do Jana Płazy herbu Topór, ale dzierżawił ją niejaki Smolik z Wolwanowic, we wsi było w tym czasie 6 1 łana kmiecego, 5 zagrodników z rolą, 1 komornik z bydłem, 4 komorników bez bydła i 2 rzemieślników. W następnych latach (od 1582/1601) tereny te znalazły się w ordynacji pińczowskiej należącej do Gonzaga-Myszkowskich. Kolejny rejestr poborowy z roku 1629 podaje, że wieś należy do Stanisława Myszkowskiego herbu Jastrzębiec, a we wsi było w tym czasie: 6 1 łana kmiecego, 2 zagrodników z rolą, 1 komornik z bydłem i 2 rzemieślników. W roku 1727 w wyniku koligacji małżeńskich rozległe dobra Myszkowskich z Książa Wielkiego przejęli Wielopolscy herbu Starykoń. Do swojego nazwiska dodali człon - Myszkowski. Między 1783 a 1809 rokiem wieś stanowiła ośrodek dóbr (dwór), w którego skład wchodziły oprócz samej wsi Marcinowice oraz folwarku w tejże wsi, także wioski: Karczowice i Przysieka. Należały one do ordynacji Franciszka z Gonzagi Wielopolskiego-Myszkowskiego herbu Starykoń i we wsi było: 37 dymów: dwór, budynek folwarczny, młyn w Błotkach, karczma z browarem, kuźnia z domem kowala, 4 domy kmiece (w jednym mieszkał wójt), 16 chałup zagrodników, 4 chaty chałupników-rzemieślników i 9 komorników.” [15]

Rodzina Marcinowskich z Marcinowic koło Miechowa „trzymała” wieś „ładnych” parę stuleci (po 1382 r. - do ok. końca XVI wieku), ale już od wieku XIV pewne części wsi stają się własnością innych rodzin rycerskich (wymienione w tekście).

Właściwie, nie należeli Marcinowscy z Marcinowic nigdy do rycerstwa tzw „zagrodowego”, własnoręcznie uprawiającego swoje grunty i teksty źródłowe często odnotowują ich związki z możniejszą szlachtą (patrz tekst), ale jednak źródła nie notują ich imion w Marcinowicach po 1522 r. Potem przedmiotowa miejscowość była własnością innych rodzin szlacheckich (patrz wyżej). Być może później reprezentanci tej rodziny, w całości lub częściowo posiadali jakieś inne majątki ziemskie (wymienione także czasem w tekście) , albo żyli „na dzierżawach”, jak wielu z uboższej szlachty. Hiatus w ich drzewie genealogicznym nie jest taki znów wielki, bo dalej ich metryki wyszczególniają już źródła z XVII wieku.

Nazwisko Marcinowski zachowało się w okolicznych miejscowościach między Miechowem i Olkuszem przez następne wieki, kiedy to dawne rodziny niezamożnej szlachty, często własnoręcznie uprawiające swoje grunty, pod względem społecznym spadały czasem do klasy włościańskiej, o ile nie były w stanie „wylegitymować się ze swojego szlachectwa”. [8] Dosyć rzadko występują np. w świętokrzyskim, a tutaj szczególnie mieszają się z Marcinkowskimi. [Geneteka]