Drobne rycerstwo
średniowieczne
11. Parcze i
Parcze(o)wscy herbu Ostoja z Parcz:
1.
Pochodzenie i występowanie rodziny
Nazwisko Parczewski (i Parczowski)
wg zasad gramatycznych mogło powstać jedynie od nazw
miejscowości (przede wszystkim wsi): Parcz, Parcze, Parczew,
Parczewo, Parczów i Parczówek.
Miejscowości noszących takie nazwy
było w Polsce od średniowiecza kilka, toteż źródła historyczne
podają kilka rodzin Parczewskich i Parczowskich.
[4] [5] [6]
Herbarze polskie wyszczególniają
jedną, najbardziej znaną tego nazwiska rodzinę „średniowieczną”
herbu Odrowąż (z
opoczyńskiego) [**], a mniej
znane, to Parczewscy z Parczewa (pow.
odolanowski koło Ostrowa) herbu Lis (?)
[***] i
inni Parczewscy, herbów: Doliwa i Nałęcz, skądinąd,
oraz „nasi, podolkuscy” Parczewscy herbu Ostoja i Przeginia. [4]
[6]
Słownik nazwisk
polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub.
wieku, wymienia w Polsce 880
osób noszących nazwisko Parczewski (zapewne
z wszystkich (?) wyżej wymienionych rodzin), zaś Parczowscy
zanikli w ogóle, a Parczów
było jedynie 27
osób (być może część z nich w XVIII wieku „odmieniło sobie”
nazwisko na „bardziej prestiżowe” - Parczewski),
większość ich w katowickim (Olkusz należał wówczas do woj.
katowickiego). [9] Najprawdopodobniej chodzi więc tu
właśnie o tę rodzinę z Parcz olkuskich. [*]
Jako wieś, należały
Parcze koło Olkusza do królewszczyzn. SGKP [5] podaje, że już w
r. 1365 mieszczanie olkuscy nabyli część gruntów Parcz Dolnych,
zaś dalsze części należały do starostwa ogrodzienieckiego
(1581), jednak są wzmianki w źródłach, że wcześniej w
średniowieczu wieś należała do drobno rycerskich właścicieli
(patrz niżej). [5]
Zagadnienie ewentualnie
używanego dawniej przez nich herbu, jest jednak dzisiaj „płynne”.
Ponieważ wiele średniowiecznych miejscowości w okolicy Olkusza
zasiedlało przeważnie rycerstwo herbów Ostoja i Przeginia, można
z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że i „podolkuscy”
Parczewscy obu nimi się pieczętowali, choć
przede wszystkim w źródłach wymieniana jest Ostoja.
2.
Herb i zawołanie
Herbowe
rody Przeginiów i Ostojczyków mają typowo małopolskie
korzenie. Informacje na ich temat podawałem we wcześniejszych
artykułach cyklu, przy omówieniu rodzin: Chechelskich z Chechła
i Błędowskich z Błędowa. W odniesieniu do tych terenów można by
nawet pokusić się o podejrzenie możliwości wzajemnego
pokrewieństwa wymienionych rodzin. Herb Przeginia jest
bardzo podobny do herbu Ostoja, a ponadto występował na
terenach zamieszkałych przez Ostojczyków i dlatego Przeginię
uważa się za odmianę Ostoi (Piekosiński). [4] [6]
1. Herb Ostoja (herb
Parcze(o)wskich z olkuskiego) (źródło:
Wikipedia)
Wspominałem już przy omówieniu rodów
Chechelskich i Błędowskich z olkuskiego, że podobnie jak wiele
innych rycerskich herbów polskich, herby Ostoja i Przeginia ściśle
nawiązują do pogańskich mitów słowiańskich, których znajomość
i tradycja jeszcze nie zanikły nawet w XIV i XV wieku, a konkretnie
do mitycznej walki Boga Nieba Peruna z Bogiem Zaświatów Welesem. O
walce przypominają tu występujące w herbach miecze, Boga Krainy
Zmarłych Welesa obrazuje ów „Smok, ziejący ogniem z paszczy”
(smok – konotacje chtoniczne), a o tym, ze walka ta miała miejsce
w nocy – przypominają złote półksiężyce w tarczach herbowych.
(Derwich i Cetwiński [11]) W okolicy Olkusza zlokalizowanych jest
kilka wzgórz aspirujących do miejsca tego rodzaju kultu (patrz mój
artykuł z 21 lipca 2016 r. pod linkiem:
http://zcalegoswia2.blogspot.com/2016/07/mitologiaarchetyp-mitologii.html).
3.
Gniazdo rodziny Parczów i Parcze(o)wskich
Rodowym gniazdem
Parczów i Parcze(o)wskich z olkuskiego jest wieś Parcze w pow.
olkuskim woj. krakowskiego. W
niewielu historycznych źródłach odnajdujemy wzmianki o pierwotnych
właścicielach tej miejscowości. Nie tyle może kompletne, co jedne
z najstarszych, udostępnia praca zbiorowa polskich historyków,
sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik
historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który
pod hasłami do różnych innych miejscowości „przy okazji”
podaje wzmianki dotyczące średniowiecznych właścicieli Parcz
(patrz dalej). [14]
Słownik Geograficzny
Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego
także skrótowo omawia zlokalizowaną obok Olkusza w Małopolsce
miejscowość, będącą gniazdem tytułowej rodziny. [5]
2. Informacje o Parczach wg pow.
źródła (źródło: SGKP,
j.w.)
3.
Lokalizacja byłej wsi Parcze koło Olkusza (źródło:
Google Maps)
Olgerd
Dziechciarz w artykule z dn. 10 czerwca 2016 r. opublikowanym w
„Przeglądzie Olkuskim” o miejscowości Parcze przytacza sporo
informacji:
„W kilku pracach znaleźć można informację, że około
1360
r. Parcze należały do Jana Borka (Hanusa Boreka), szlachcica,
stolnika sandomierskiego i olkuskiego żupnika, wielce zasłużonego
w dziele organizacji tutejszego górnictwa. W końcu XIX w. istniał
jeszcze dokument wystawiony 22 czerwca 1368 r., w którym Kazimierz,
król polski, zaświadczał, że Bork (w dokumencie Hendzloni dicto
Bork) kupił Parcze od 14 wyszczególnionych dziedziców za 210
grzywien. Owymi dziedzicami byli:
Thomas de Chechel (z Chechła),
Miczco Lysscouicz, Martinus filius Wenczeslai, Martinus i Janussius
(bracia), Alena uxor Miczconis, Barthco, Swacho et Ian (bracia),
Pessco Oczkouicz, Woytal, Raphael et Blasius (bracia), Paulus dictus
Swech. Niestety, ten dokument zaginął, znamy go tylko z
XIX-wiecznego odpisu W. Waśkowskiego. (….) z kolejnego dokumentu
dowiadujemy się, że jeszcze w
1373 r. dokupił Bork za 14
grzywien jeszcze jedną część tejże wsi, od niejakiej Małgorzaty,
córki Bogusza, a żony
Staszka z Parcz. Ten zakup
potwierdziła królowa Elżbieta Łokietkówna. Tak więc olkuski
żupnik kupował Parcze na raty. Szybko jednak imć Bork zakręcił
się wokół nowej posiadłości i wnet otrzymał rozciągnięcie na
tę wioskę prawa miejskiego. Po Hanusie włości parczewskie
odziedziczył jego syn Piotr, krakowski mincerz, który po nieudanej
reformie menniczej porzucił Kraków i zamieszkał tu na stałe.”
(….)
„Na lata 1365-67
przypada rozszerzenie Olkusza o włości parczewskie (kupiono je za
400 grzywien). XVI w. rejestry i lustracje poświadczają, że połowa
Parcz (Dolne) należała do Olkusza.” (…) [12]
„Rozróżniano Parcze
Dolne i Górne (szlacheckie). Parcze szlacheckie w początkach XV
wieku nabył niejaki Mikołaj Polewka. W 1407 r. folwark za miastem,
część Parcz i łaźnię w Olkuszu nabył od Piotra Borka,
podówczas wójta olkuskiego, jego brat i krakowski rajca w latach
1404-1406 Hanus Bork (zapłacił 190 grzywien). W 1408 r. kolejną
część Parcz kupił Olkusz. W latach 1419-21 za 300 grzywien część
Parcz z folwarkiem nabył olkuski rajca Jan Thiwel. Potem być może
władali nimi Salomonowie. Sprawa z przynależnością tej wsi w tym
okresie nie jest do końca wyjaśniona.” (…) [12]
„
Z dokumentu wydanego w Krakowie 25 sierpnia
1435 r. dowiadujemy się, że krakowski kasztelan i starosta Mikołaj
z Michałowa poświadczał, że Paweł z Parcz i jego synowcy
darowali klasztorowi NMP w Olkuszu (augustianom), którego przeorem
był wówczas niejaki Jerzy, olszynę przy drodze z miasta do
kamieniołomu. Paweł z Parcz herbu Przeginia występuje w
dokumentach z lat 1412-1448, zaś Paweł z Parcz herbu Ostoja w
latach 1448-1450.” [12] (….)
„Wedle
niektórych historyków w początkach XVI w. wieś należała do
Bonerów, w końcu XVI w. należała do klucza ogrodzienieckiego
czyli spadkobierców Bonerów. W „Opisie włości Pomorzańskich”
(z 1534) Serweryn Boner pisał o tutejszej kapliczce „Tysiąca
Dziewicz” (winno być 11 tysięcy); wspominał też, że „grunt
wydzielony” sprzedany był „Bonarowi do Grodzieńca” (czyli
Ogrodzieńca), a częściowo darowany „do spitala” przy kościele
św. Ducha i Augustianom.
W
1590 r. do części wsi podległej Olkuszowi włączono część
Parcz podlegających starostwu rabsztyńskiemu.” [Olgerd
Dziechciarz [12]]
4. Parcze k. Olkusza
(górna linia domów pon. masztu telekom.) wid. z pd na pn,
2014 r.
(fot.
Tadeusz Barczyk, panorama ze wzgórz Czarnej Góry)
5. Parcze 2016 r., wid. z Parcz na
pd., w str. Olkusza (fot.
Ryszard Maliszewski)
4. Najważniejsze
gałęzie rodziny
Zgodnie z zasadą, że „początki zawsze
są nieuchwytne”, nigdy zapewne nie znajdziemy potwierdzenia tezy,
iż domyślny średniowieczny ród Parczów
z Parcz „olkuskich”, w jakikolwiek sposób stanowił przodków
(czy krewnych) późniejszych właścicieli wsi, Parczewskich
herbu Ostoja (Seweryn Boner nazywa ich
„Parczowskimi”), jednak zasady genezy nazw miejscowych
(nazewnictwa geograficznego) nie mogą mylić. Nazwa miejscowa tego
typu jest nazwa „rodową”, informującą nas o imieniu rodu,
będącego najwcześniejszym „właścicielem zbiorowym”
wymienionej miejscowości. Na tejże samej zasadzie utworzone są na
przykład nazwy innych średniowiecznych polskich wsi: Brzóski,
Cibory, Koryczany, Szyce, możliwe, że i Klucze olkuskie itp.
Dotyczy to czasów najstarszych średniowiecza. Dopiero w wiekach
późniejszych nadeszły czasy faktycznych, rycerskich właścicieli
tej wsi, „piszących się z Parcz”, czy „z Błędowa”.
Informacje na ich temat wymienia sporo
źródeł historycznych, w tym np. herbarze, zapiski sądowe i inne,
ujęte dzisiaj zbiorczo przez historyków, szczególnie w klasycznym,
a wielokrotnie przeze mnie cytowanym źródle:
Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w
średniowieczu [14]:
Nie zawiera on co prawda hasła
„Parcze”, lecz w informacjach dotyczących innych miejscowości
bardzo często odnaleźć można imiona i przydomki pierwotnych
rycerskich właścicieli omawianej wsi.
Np., pod hasłem Błędów odnajdujemy:
„1400 Jan, Mikołaj i Maciej z B. (SP
8, 8766); Święch z Parcz zastawia Florianowi z Niegowonic
2 role przymiarkowe i 2 siedliska w B.”
Pod hasłem Chechło : "1397-1400 Bartłomiej
dz. Parcz, pleb. w Ch. ; 1419-21 Klemens z Ch. sprzedaje za 30 grz.
br. Wojciechowi i Pawłowi z Parcz 1/2 dziedziny w Ch. zw.
Kobyłkowskie oraz 2 stawy, z których jeden leży nad rz. Białą
,,na Wirzchnirisza”, a drugi nad rz. Chechelec (ZK
312 s. 178).
1422 Michał s. Miczana ongiś z Grabowej darowuje Wojciechowi
z Parcz trzecią cz. młyna dolnego w Ch. z łąkami i trzecią cz.
stawu cum spacio agri videlicet niwa. Część ta należała ongiś
do zm. młynarza Macieja Kłokoczka. Młyn leży przy drodze
publicznej do Turzyna ;
Wojciech i Paweł z Parcz sprzedają za 25 grz. Mikołajowi z
Ch. całą cz. dziedzictwa w Ch. z rolami, polami i sadzawkami” (…)
itp. itd., przy innych hasłach."
Z takich i podobnych (np. z wyżej przytoczonych przez Olgerda
Dziechciarza) źródeł historycznych pochodzą wszystkie informacje
dotyczące pierwotnych, drobno rycerskich właścicieli Parcz, herbu
Ostoja.
6.
Miniatura średniowieczna (obraz wsi, XV w.) (źródło:
Internet, Wikipedia)
Jak
wynika ze źródeł, większość wymienionych tutaj rycerskich
właścicieli należała do rycerstwa ubogiego, mało znanego w
źródłach historycznych i często zagrożonego popadnięciem w
ubóstwo, a co za tym idzie, wypadnięciem ze stanu.
Poświadczone są ich kontakty z dziedzicami
podobnych, przeważnie drobnoszlacheckich i pobliskich wsi, ale też
z mieszkańcami miast, albo przedstawicieli duchowieństwa.
Potem nie mają już Parcze raczej nic wspólnego z rodziną
Parczewskich, ale reprezentanci omawianej rodziny nadal „obecni są”
w wielu miejscowościach naszego (i innych) regionu, należąc
również do stanów włościańskiego i mieszczańskiego. Być może
środki z sukcesywnie odbywanej sprzedaży części Parcz (patrz
wyżej), służyły przejściowo Parczewskim do nabywania innych
dóbr.
Rodzina Parczewskich z
Parcz koło Olkusza „trzymała”
więc wieś (tzn jej części) jedynie, około dwóch wieków, po
czym przejęły Parcze inne rodziny, miasto Olkusz i
niegrodowe starostwo królewskie (?), zaś Parczewscy właściwie
wyemigrowali z naszej okolicy, często degradując się społecznie i
majątkowo, ale „nazwisko im pozostało”.
W wiekach
późniejszych (i w czasach zaborów) dawne rodziny ubogiej szlachty,
nierzadko własnoręcznie uprawiające swoje grunty, pod względem
społecznym spadały przeważnie do klasy włościańskiej, o ile nie
były w stanie „wylegitymować się ze swojego szlachectwa”.
Już od wieku XIV i wiekach następnych, aż do XVIII, zamieszkiwali
więc różni Parczewscy często w miastach (np. Kraków czy
Miechów) oraz w innych miejscowościach (np. Słaboszów, Książ
Wielki, Stogniewice) [Geneteka], jako zwykli ich mieszkańcy.
Przypisy i
Bibliografia:
[*]. Odnośnie odmiany
gramatycznej tego rodzaju nazw miejscowych, jak Klucze, Koryczany,
Parcze, czy Rodaki, zdecydowanie opowiadam się za ich odmianą
usankcjonowaną wielowiekową tradycją, a więc np: Klucze, z Klucz
(a nie z Kluczów albo z Kluczy), czy Parcze, z Parcz (a nie z
Parczów).
Parczów
i
Parczówek
Op./Op. p.
Białaczów
i
Petrykozy.
Dług.: Parczowscy h.
Odrowąż I. 364. 67. (ob. Białaczów).
[***].
W 1579 r. posiadali wieś Parczew Maciej i Wojciech, a w 1620 Piotr,
Parczewscy.
[1].
M.
Z. Wojciechowscy, Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Dr. św.
Wojc., 1946 ( PPPJ )L.
[2]. Mały słownik kultury dawnych Słowian, pod red.
L. Leciejewicza, W.P.,
Warszawa 1972 ( MSKDS
)
[3]. J. Roszko, Kolebka Siemowita, Iskry, Warszawa 1980
[4]. T. Gajl, Herby szlacheckie Rzeczypospolitej
Obojga Narodów, POZKAL, Gdańsk 2003
( HSRON )
[5]. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i
innych krajów słowiańskich, pod red.
B. Chlebowskiego, F.
Sulimierskiego, W. Walewskiego i J. Krzywickiego,
nakł. Autorów, druk.
„Wiek”, Warszawa 1880 – 1902 ( SGKP ) oraz
[6]. S. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty
polskiej, Wyd. U. W. „Alfa”, Warszawa
1994 ( HSP)
[7]. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk (red. - praca
zbiorowa), Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego,
dwa tomy, PWN, Warszawa,
Kraków 1978 ( DORO )
[8]. W. Staśkiewicz (red. - praca zbiorowa),
Społeczeństwo polskie od X do XX wieku,
Książ. i Wiedza,
Warszawa 1988 ( SP )
[9]. Słownik nazwisk współcześnie używanych w
Polsce, pod red. K. Rymuta, Inst. Jęz. Pol.,
P.A.N., wersja
internetowa (Rym.)
[10]. Polska – moja ojczyzna, Encyklopedia (...), pod
red. J. Marciszewskiego, W. P.,
Warszawa 1979 (PMO – E)
[11]. Derwich, M. Cetwiński, Herby, legendy, dawne
mity, Kr. Ag. Wyd. Wrocław
1989 ( HLDM )
Wikipedia – encyklopedia internetowa i inne źródła
internetowe, np. „Geneteka”
Uwaga:
Wolno kopiować i cytować pod warunkiem
podania źródła i autora
