Ryszard Maliszewski - Olkusz ... Z całego świata tamta strona

czwartek, 14 marca 2019

Pradzieje Małopolski –
Neolit - 16. Zakończenie cyklu (to nie jest artykuł !!)

Kultury neolityczne [1]

I. Informacje o nowej epoce i kulturach:

O niemal wszystkich kulturach kamiennych epoki lodowcowej (które nota bene były zawsze dla mnie swego rodzaju „konikiem archeologicznym”) panujących na ziemiach polskich pisałem już w artykułach wcześniej publikowanych. Tutaj pragnę jedynie podsumować informacje na temat życia ludności paleolitycznej, schyłkowopaleolitycznej i mezolitycznej tej niezwykłej epoki w dziejach człowieka, gdy to ogromny lądolód warunkował zarówno szlaki zwierząt łownych, jak i szlaki rozprzestrzeniania się populacji ludzkich.

Epoka lodowcowa była „teatrem zdarzeń” rozwoju przeróżnych gatunków człowieka (dzisiaj bardziej może pasowało by określenie „dawnych ras ludzkich) i kultur materialnych, jakie one po sobie pozostawiły. Wraz z opanowaniem Europy przez bardziej „nowoczesne” typy antropologiczne człowieka rozumnego, co uwidacznia się zwłaszcza u ludów schyłkowopaleolitycznych i mezolitycznych, będących zasadniczym zrębem dawnej kultury Europy (ludy kultury janisławickiej stanowiącej chyba „gniazdo nostratyckiej grupy językowej, w tym na pewno grupy uralskiej i może nawet indoeuropejskiej), rozpoczyna się w Europie nowa era panowania neolitycznych kultur, reprezentujących przez ludy, przybyłe z zewnątrz, szczególnie z Bliskiego wschodu i Azji zauralskiej.

Nie wchodząc w szczegóły, można pokrótce wymienić jakie kultury neolityczne opanowywały Europę z kierunku Bliskiego Wschodu, szlakiem poprzez Bałkany. M/in były to”

1.Krąg anatolijskich kultur ceramiki wstęgowej (etnos raczej nieznany),

Kultura pucharów lejkowatych („ludność przedazjanicka),
3. Kultura amfor kulistych,
4. Kultura pucharów dzwonowatych (ludność azjanicka),
5. Kultura ceramiki grzebykowo-dołkowej (ludy ugrofińskie),
6. Krąg kultur ceramiki sznurowej (ludy indoeuropejskie).

Ta nowa epoka w dziejach człowieka okazała się być „zjawiskiem” tak bardzo odbiegającym od tego, co było wcześniej, charakteryzującym się nowymi sposobami gospodarowania, przy powolnym zaniku stylu zbieracko-łowieckiego, a dynamicznym rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt gospodarskich, że autentycznie można tu mówić o „rewolucji” kultury ludzkiej. Charakteryzuje się ona równocześnie niemniej dynamicznym rozwojem nowych kultur ludzkich i grup językowych oraz rozprzestrzenianiem się ich na obszarze całej Eurazji (Ameryka i Australia zasiedlone były przez człowieka już w paleolicie).

W związku z faktem, iż nie sposób opisać tych zmian w jednym artykule popularyzatorskim, bo w dziedzinie opisania epoki neolitu badania archeologiczne stale przynoszą nowe odkrycia, teorie i opracowania naukowe, nie odważam się rozwijać tematu, gdyż „wszystko to” można odnaleźć w innych źródłach. Tutaj wspominam jedynie symbolicznie o tej „epoce kamienia gładzonego” poprzedzającej w dziejach człowieka nowoczesną erę kultur metali.

[Ryszard Maliszewski]

I. i IB, Życie człowieka (neolit) (źródło: Internet, Zdenek Burian, malarstwo)

Muzea Pradziejów Małopolski i inne:

II. Inwentarze i znaleziska luźne:

1., 1B. I 1C. Wyrób kościany (ozdoba ?) prawdopodobnie neolityczny, być może kultury ceramiki sznurowej (grupy złockiej ?), Częstochowa (Dolina Warty, Małopolska) (źródło: [2])

2. i nast. Wyroby kultur neolitu (przykłady) (źródło: Internet)

3. Pochówek neolityczny (źródło: Internet: )

4, Konstrukcje kamienne ii megalityczne neolityczne (źródło: Internet)

5. Mapy rozprzestrzeniania się kultur neolitu [1] i Internet)

III. Datowanie:

6. Miejsce w tabeli stratygraficznej (źródło: przypis [1], str. 21)

Przypisy:

[1]. Kozłowski J. K., Kozłowski St. K., Epoka kamienia na ziemiach polskich, PWN, Wa-wa 1977

- Kozłowski J. K., Kozłowski St. K., Pradzieje Europy od XL do IV tys. p.n.e., PWN, Wa-wa 1975.

- Kozłowski St. K., Pradzieje ziem polskich od IX do V tysiąclecia p.n,e., PWN, Wa-wa 1972

[2]. PMA Kraków: Częstochowa, Artefakt znaleziony w latach 70-tych XX w.

Uwaga: Wolno kopiować i cytować jedynie pod warunkiem podania

źródła i autora !!

sobota, 2 marca 2019

Drobne rycerstwo średniowieczne

14. Olewińscy herbu Samson z Olewina:

1. Pochodzenie i występowanie rodziny

Nazwisko Olewiński wg zasad gramatycznych mogło powstać jedynie od nazwy wsi Olewin, których w średniowiecznej Polsce było dwie: w wieluńskim (nas tutaj nie interesującej).i

Olewin koło Olkusza. Źródła historyczne podają kilka rodzin Olewińskich. [4] [5] [6]

Herbarze polskie wyszczególniają jedną, najbardziej znaną tego nazwiska rodzinę „średniowieczną” herbu Ostoja (z opoczyńskiego), „naszą” rodzinę Olewińskich herbu Samson oraz nieznaną bliżej rodzinę Olewińskich herbu Guteter (być może herb ów jest tylko odmianą herbu Samson).[4] [6]

Słownik nazwisk polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku,

wymienia w Polsce 1360 osób noszących nazwisko Olewiński (w tym zapewne większość to to wymieniani wyżej Ostojczycy z opoczyńskiego. Nas interesuje tutaj jedynie dawny rycerski ród Olewińskich z olkuskiego.

Jako wieś, należał Olewin (zwany także czasowo Olelin) koło Olkusza konsekwentnie do królewszczyzn. SGKP [5] podaje, że już w w. XV mieszczanie olkuscy nabyli grunty Olewina, przyłączone następnie do kompleksu dóbr Parcz Dolnych, (1581), jednak są wzmianki w źródłach, że wcześniej w średniowieczu wieś należała do drobno rycerskich właścicieli (patrz niżej). [5]

2. Herb i zawołanie

Skąd by zaś owi „olkuscy” Samsonowie, mający wszak korzenie „wieluńskie” mieli zawędrować w okolice Olkusza – nie wiadomo. . [4] [6] Wzmianki o Olewinie notowane są w źródłach po raz pierwszy już w roku 1388. [7]

1. Herb Samson (źródło: Wikipedia)

Herb Samson przedstawia: w polu niebieskim Samson biblijny barwy naturalnej, rozdzierający paszczę lwa złotego. W klejnocie miał trzy pióra strusie, złoty między błękitnymi. Herb znany jest z Klejnotów Długoszowych. Nie są znane średniowieczne pieczęcie z tym herbem.

Wspominałem już przy omówieniu innych rodów z olkuskiego, że wiele rycerskich herbów polskich ściśle nawiązuje do pogańskich mitów słowiańskich, których znajomość i tradycja jeszcze nie zanikły nawet w XIV i XV wieku, a konkretnie do mitycznej walki Boga Nieba Peruna z Bogiem Zaświatów Welesem. W herbie Samson ów mityczny Samson, czerpiący swą siłę z długich włosów, może przedstawiać samego „włochatego” Welesa, przy czym lew obrazował by może boga Nieba. (Derwich i Cetwiński [11])

W okolicy Olkusza zlokalizowanych jest kilka wzgórz aspirujących do miejsca tego rodzaju kultu (patrz mój artykuł z 21 lipca 2016 r. pod linkiem: http://zcalegoswia2.blogspot.com/2016/07/mitologiaarchetyp-mitologii.html).

3. Gniazdo rodziny Olewińskich

Rodowym gniazdem Olewińskich z olkuskiego jest więc wieś Olewin w pow. olkuskim woj. krakowskiego. (nad rzeką Babą) W niewielu historycznych źródłach odnajdujemy wzmianki o pierwotnych właścicielach tej miejscowości.

Bardzo skąpo wypowiada się oo samej wsi praca zbiorowa polskich historyków, sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który pod hasłami do innych miejscowości „przy okazji” podaje wzmianki dotyczące średniowiecznych właścicieli Olewina (patrz dalej). [14]

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego także skrótowo omawia zlokalizowaną obok Olkusza w Małopolsce miejscowość, będącą gniazdem tytułowej rodziny. [5]

2. Informacje o Olewinie w haśle Parcze. wg pow. źródła (źródło: SGKP, j.w.)

3. Lokalizacja wsi Olewin (Olelin) koło Olkusza (źródło: Google Maps)

Olgerd Dziechciarz w artykule z listopada 2015 r. opublikowanym w „Przeglądzie Olkuskim” o miejscowości Olewin przytacza równie skąpe informacje, cytowane za Feliksem Kirykiem (Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego):

„Olewin leży nad rzeką Babą, której źródła znajdują się pod Sienicznem. Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1388 r. z zapisków sądowych. Historyk Feliks Kiryk uważa to za dowód, że osada powstała i została zagospodarowana wcześniej. Olelin był wówczas włością szlachecką. W latach 1388-1411 posiadał go Mikołaj i jego synowie: Dobiesław, Jan i Miczka. (…) „

„Około lat 1415-1417 nabył Olewin za 160 grzywien Mikołaj Finger, późniejszy rajca i ławnik olkuski, w latach 1426-28 żupnik. Swego czasu najbogatszy olkuski gwarek. Finger szybko jednak Olewin sprzedał i to ze sporym zyskiem, bo za 250 grzywien. Kupującym był Stanisław Radostek, mieszczanin olkuski. Później, około 1446 r. wieś odziedziczył jego syn, ławnik miejski w 1450 r. Maciej Radostek. Ten w 1453 r. sprzedał ową włość za 240 florenów węgierskich krakowskiemu rajcy Janowi Świdniczerowi (Swaidnitzerowi). Od potomków Świdniczera w 1460 r. nabył Olelin późniejszy ławnik i rajca olkuski (w latach 1462-70) Piotr Bylica, właściciel dwóch domów w Olkuszu (murowanego i drewnianego) oraz jatki. Około 1470 r. osada, jak podaje J. Długosz, była włością królewska. Prof. Kiryk sugeruje, że nie cała, gdyż w 1497 r. mistrz Stanisław z Olkusza sprzedał część Olewina za 50 florenów olkuskiemu mieszczaninowi Maciejowi Bylicy i Dorocie, wdowie po wcześniejszym właścicielu wsi, Piotrze Bylicy.” (...)

„Regestr poborowy z 1629 r. podaje, że Jan Lichowski oddał pobór z tej wsi od 3 łanów, w kwocie 12 florenów (tenże Lichnowski zapłacił też pobór z podolkuskich Parcz, z części należącej do zamku w Ogrodzieńcu). W owym spisie Olewin jest zanotowany jako królewszczyzna należąca do zamku w Ogrodzieńcu, podobnie jest zapisany w 1665 r. Potem przez długi czas Olelinem władali starostowie rabsztyńscy. W XVIII w. Olkusz czynił starania o przejęcie tej włości. Przez długi czas podlegał parafii w Przegini.

W 1783 r., jako właściciel tutejszych włości występuje niejako Gorajski. Za to w 1790 r. Olewin należał do Franciszka Bukowskiego, szambelana królewskiego, właściciela Klucz. Właściciele wsi mieszkali we dworze (był także browar i młyn).
W epoce stanisławowskiej, około 1790 r., Olewin liczył około 15 domów i 55 mieszkańców. Działał tu wspomniany browar i tkacz.” [„Dzieje Olkusza i regionu” [7], Olgerd Dziechciarz [12]]

4. Panorama Doliny Baby koło Olkusza (po prawej okolica Olewina, w prawo od komina

i "nowej drogi olewińskiej” Górka Orzechówka, wid. z zach na wsch, 2009 r.)

(źródło: Internet, Autora tej interesującej fotografii serdecznie przepraszam za niezanotowanie jego nazwiska)

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

Informacje na temat dawnej rodziny drobno rycerskiej z Olewina wymienia bardzo mało źródeł historycznych.
Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [14]:

Nie zawiera on co prawda hasła „Olewin”, lecz w informacjach dotyczących innych miejscowości odnaleźć można imiona i przydomki pierwotnych rycerskich właścicieli omawianej wsi.

Np., pod hasłem DOBRA

1400 Mikołaj z Olelina [dziś Olewin] procesuje się z Janem o przejście, płaszcz i 3 grz. 16 sk. czynszu pobranego od kmieci w D.

4. 1401 Jadwiga wd. po Ottonie z Pilczy w sprawie przeciw Mikołajowi z Olelina przedstawia przywileje król. pr. niem. dla D. (SP 2, 737); 1432, 1529, role sołtysa → p. 5 (ZDK 2, 309; LR s. 203); 1530 pobór od sołtysa 12 gr

Wspomniani tutaj i wyżej (w pracy Kiryka) dawni właściciele omawianej wsi, jedyni chyba znani, siedzibę swoją mieli najprawdopodobniej gdzieś na stoku Góry Orzechówki, zapewne w okolicy rzeczki Baby, może w zakolu jakimś lub zabagnieniu terenu. Prawdopodobnie więc stał tam niegdyś jakiś mały gródek rycerski, być może budowany wg klasycznego wówczas stylu.

5. Typowy gródek rycerski (tzw „stożek”) (źródło: autor Wojciech Maniak,

Internet, str.: http://www.dabrowatar.pl/oboz-kondycyjny-dla-bractw-rycerskich/)

Jak wynika więc ze źródeł, wymienieni tutaj rycerze należeli do rycerstwa bardzo ubogiego, co doprowadziło ową rodzinę do wypadnięciem ze stanu.

Poświadczone są raczej tylko ich kontakty z „bardziej możnymi od siebie” oraz mieszczaństwem, którzy w efekcie ich wyrugowali.

Potem nie ma już Olewin niczego wspólnego wspólnego z rodziną Olewińskich, ale reprezentanci omawianej rodziny nadal „obecni są” w miejscowościach naszego (i innych) regionu, należąc do stanów włościańskiego i mieszczańskiego.

Rodzina Olewińskich z Olewina olkuskiego „trzymała” więc wieś (tzn jej części) jedynie do około stu lat, po czym przejęły wieś inne rodziny, miasto Olkusz i niegrodowe starostwo królewskie (?), zaś Olewińscy właściwie wyemigrowali z naszej okolicy, często degradując się społecznie i majątkowo, ale „nazwisko im pozostało”.

W wiekach późniejszych (i w czasach zaborów) dawne rodziny ubogiej szlachty, nierzadko własnoręcznie uprawiające swoje grunty, pod względem społecznym spadały przeważnie do klasy włościańskiej, o ile nie były w stanie „wylegitymować się ze swojego szlachectwa”. Już od wieku XIV i wiekach następnych, aż do XVIII, zamieszkiwali więc niektórzy Olewińscy w miastach (np. Kraków czy Wolbrom oraz w innych miejscowościach. [Geneteka], jako zwykli ich mieszkańcy.

Internetowe źródło: Rody ziemiańskie XV i XVI wieku. T. 1, Małopolskie rody ziemiańskie, Krzepela, Józef podaje informacje o miejscowym rodzie Olewińskich, nie wymieniając tych, z opoczyńskiego. [*][13]

Przypisy i Bibliografia:

[*]. Olewin I}r./Olk. p. Przeginia

gn. Olewinskich h. Samson Ns.

[1]. M. Z. Wojciechowscy, Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Dr. św. Wojc., 1946 ( PPPJ )L.

[2]. Mały słownik kultury dawnych Słowian, pod red. L. Leciejewicza, W.P.,

Warszawa 1972 ( MSKDS )

[3]. J. Roszko, Kolebka Siemowita, Iskry, Warszawa 1980

[4]. T. Gajl, Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, POZKAL, Gdańsk 2003

( HSRON )

[5]. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red.

B. Chlebowskiego, F. Sulimierskiego, W. Walewskiego i J. Krzywickiego,

nakł. Autorów, druk. „Wiek”, Warszawa 1880 – 1902 ( SGKP ) oraz

[6]. S. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty polskiej, Wyd. U. W. „Alfa”, Warszawa

1994 ( HSP)

[7]. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk (red. - praca zbiorowa), Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego,

dwa tomy, PWN, Warszawa, Kraków 1978 ( DORO )

[8]. W. Staśkiewicz (red. - praca zbiorowa), Społeczeństwo polskie od X do XX wieku,

Książ. i Wiedza, Warszawa 1988 ( SP )

[9]. Słownik nazwisk współcześnie używanych w Polsce, pod red. K. Rymuta, Inst. Jęz. Pol.,

P.A.N., wersja internetowa (Rym.)

[10]. Polska – moja ojczyzna, Encyklopedia (...), pod red. J. Marciszewskiego, W. P.,

Warszawa 1979 (PMO – E)

[11]. Derwich, M. Cetwiński, Herby, legendy, dawne mity, Kr. Ag. Wyd. Wrocław

1989 ( HLDM )

[12]. Olgerd Dziechciarz https://przeglad.olkuski.pl/index.php/artykuly/kultura/historia-i-tradycja-regionu/szkice-o-ziemi-olkuskiej/13076-olewin

[13]. https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/8064/edition/7525/content

http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/58229/PAd_80342.pdf

Wikipedia – encyklopedia internetowa i inne źródła internetowe, np. „Geneteka”

Uwaga: Wolno kopiować i cytować pod warunkiem

podania źródła i autora

czwartek, 14 lutego 2019

Pradzieje Małopolski –
Mezolit - 15. Kultura janisławicka

Zespoły janisławickie [1]

I. Informacje o epoce i kulturze:

O kulturach mezolitycznych panujących na ziemiach polskich w mezolicie pisałem już w artykułach poprzednich. Tutaj przypomnę jedynie ogólne informacje na temat życia ludności mezolitycznej oraz wspomnę o młodszej fazie polskiego mezolitu, reprezentowanej przez kulturę janisławicką (również i chojnicko-pieńkowską, o której tu nie wspominam).

„Okres ten cechuje przejście z gospodarki łowiecko-zbierackiej do gospodarki wytwarzającej. (...) Podstawowe źródła wyżywienia w okresie mezolitu stanowiły zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo i początkowe rolnictwo, nastąpiło udomowienie owcy i świni. Wynalezione zostały: siekiera, łuk, czółno, rozpoczęto wydobycie krzemienia w kopalniach odkrywkowych (w Polsce – Orońsko), pojawiają się wyroby mikrolityczne, początki plecionkarstwa i tkactwa. Ludność mezolityczna prowadziła jeszcze na ogół koczowniczy tryb życia (okresowe osady otwarte i schronienia skalne).” [Wikipedia]

„Kultura janisławicka

„Rozwój owej jednostki kulturowej wyznaczają daty od ok. 6 do ok. 5 tys lat temu. Powstanie tej kultury nie jest do końca poznane, jednak wskazuje się na wschodnią proweniencję. (…) Zanik k. janisławickiej spowodowany był rozwojem kultur neolitycznych, co zapewne wiązało się z powolnym przechodzeniem społeczności na gospodarkę wytwórczą. Chronologia tej kultury mocno zazębia się z obecnością neolitycznych kultur pochodzenia naddunajskiego.” [j.w.]

„Obozowiska, przeważnie kilkuszałasowe, zakładano na wydmach oraz terasach rzecznych. (...)

[Wikipedia]

I. i IB, Życie człowieka (mezolit) (źródło: Internet, autor nieznany [3])

Muzea Pradziejów Małopolski i inne:

II. Inwentarze i znaleziska luźne:

1. Narzędzia mezolityczne kult. janisławickiej (Dolina Przemszy, Małopolska) (źródło: [2])

2. Narzędzia mezolityczne (źródło: Wikipedia [3])

3. Zespół dodatków grobowych (Janisławice, Małopolska) (źródło: Internet [4] [5])

4. Zbrojniki janisławickie (groty strzał) (od ok. 6,5 do ok. 5 tys. l.pne.

Łęg Starościński. Ze zbiorów Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce)

(Mazowsze) (źródło: [6])

5. Narzędzia janisławickie (Grzybowa Góra i in., Małopolska) (źródło: [1])

6. Łodzie „dłubanki” mezolityczne wydobyte z jeziora (źródło: Internet [5])

6B., 6C. i 6D. Sposoby polowania w mezolicie (źródło: [5])

7. Zasięg kultur sch. mezolitu i neolitu w Polsce (źródło: [1] i Wikipedia [3])

III. Datowanie:

Podając za Kozłowskimi można określić wiek znalezisk kultury janisławickiej w Polsce na ok.

6 do 4 tysięcy lat p.n.e., na okres Atlantycki, optimum klimatyczne Holocenu.

8. Miejsce w tabeli stratygraficznej (źródło: przypis [1], str. 21)

Przypisy:

[1]. Kozłowski J. K., Kozłowski St. K., Epoka kamienia na ziemiach polskich, PWN, Wa-wa 1977

- Kozłowski J. K., Kozłowski St. K., Pradzieje Europy od XL do IV tys. p.n.e., PWN, Wa-wa 1975.

- Kozłowski St. K., Pradzieje ziem polskich od IX do V tysiąclecia p.n,e., PWN, Wa-wa 1972

[2]. PMA Kraków: [1-?]. Artefakty znalezione w różnych miejscach Polski ...

1).- ?). - ??? Skrobacze, dosyć sporych rozmiarów, używane prawdopodobnie w poziomych oprawach z kości lub drewna. Niektóre mogły tez pełnić inne funkcje. Bardzo typowe dla kultury janisławickiej, szczególnie nr nr 2) i 4) są mocno podobne do niektórych okazów z Poręb Dymarskich, Grzybowej Góry i Janisławic. 3). - średniej wielkości skrobacz krzemienny zębatownękowy, również dosyć charakterystyczny dla przemysłu janisławickiego. ???

9. i 9B. Sposoby oprawy niektórych narzędzi mezolitycznych (źródło: Internet, [7])

Jako znaleziska odosobnione, nie mogą być dowodem na stałe zamieszkiwanie tutaj człowieka kultury janisławickiej, ale świadczą o epizodycznym pobycie (albo wędrówkach) na tym terenie ludności mezolitycznej tej kultury, prowadzącej w środowisku leśnym gospodarkę typu zbieracko-łowiecko-rybackiego, polując na wszelką dostępną tutaj faunę..

10. Podobny typ krajobrazu (las mieszany)

(źródło: Internet, Wikipedia [3])

[3]. Internet, Wikipedia oraz https://wodolot.wordpress.com/2013/02/08/arsenal-wroclawski-muzeum-archeologiczne-i-muzeum-militariow/

[4]. http://www.pma.pl/2016/Janislawice/historia-pewnego-odkrycia.php

[5]. http://www.pma.pl/2016/Janislawice/swiat-czlowieka-z-janislawic.php

https://archeowiesci.pl/2013/11/04/poznaj-czlowieka-z-janislawic-i-zycie-mezolitycznych-lowcow/

http://www.pma.pl/2016/Janislawice/zabytki-kosciane-ozdoby-3.php
http://www.pma.pl/2016/Janislawice/nowe-spojrzenie-na-czlowieka-z-janislawic.php

[6]. http://www.kulturalowiecka.pl/region_prehistoria.html

[7]. http://www.zabytki.pl/sources/muzea/lodz/lodz-archeo01.html
http://www.keap.umk.pl/eksperymenty-z-broni261-miotan261.html

Uwaga: Wolno kopiować i cytować jedynie pod warunkiem podania

źródła i autora !!

czwartek, 7 lutego 2019

Drobne rycerstwo średniowieczne

13. Adamowscy herbu Szreniawa z Adamowic:

1. Pochodzenie i występowanie rodziny

Nazwisko Adamowski, wg normalnych zasad gramatycznych mogło powstać od nazw wsi: Adamowa, Adamowice, Adamowo itp. Miejscowości noszących takie nazwy było w Polsce w średniowieczu sporo, ale tylko niektóre wywiodły rycerskie rody tego nazwiska. Herbarze (np. Tadeusz Gajl [4]) i źródła historyczne wymieniają Adamowskich herbów: Jastrzębiec (Wielkopolska) [*] i z naszego terenu Szreniawa (Śreniawa) (ziemia krakowska) [4] [5] [6].

Słownik nazwisk polskich Kazimierza Rymuta, według danych z lat 90-tych ub. wieku,

wymienia w Polsce 2877 osób noszących nazwisko Adamowski (zapewne z wszystkich wymienianych (?) rodzin), [9]

Rodzina Adamowskich z miechowskiego/olkuskiego, od średniowiecza, aż do chwili obecnej istniejąca na naszym terenie, należała niegdyś do wymienionego herbu i była drobno rycerskim rodem małopolskim, którego korzenie były związane z miejscowością Adamowice, jako jej gniazdem rodowym. Czy wszyscy jej reprezentanci „zachowali swój klejnot szlachecki aż do chwili obecnej” – nie jest dzisiaj istotne. Historia wspomina o nich przez około dwa wieki.

2. Herb i zawołanie

Herbowy ród Szreniawitów ma typowo małopolskie korzenie. Najstarsze średniowieczne pieczęcie z tym herbem znane są od 1371 r. (Jan Kmita z Wiśnicza). Ród Śreniawitów zamieszkiwał w ziemiach: krakowskiej, łęczyckiej, radomskiej i kaliskiej. Wizerunek tego herbu znajduje się w Klejnotach Długosza, Herbarzu Złotego Runa i w herbarzyku Antoniego. [4] [6]

Herb Szreniawa (Śreniawa) przedstawia w polu czerwonym krzywaśń („rzekę”) srebrną z zaćwieczonym krzyżem srebrnym. W klejnocie nad hełmem w koronie pół lwa wprost między dwoma rogami turzymi z dzwonkami. Pierwotnie herb ten przedstawiał samą rzekę, bez krzyża i nazywał się Drużyna, będąc prawdopodobnie starszym od Szreniawy. [4] [6]

1. Herb Szreniawa (źródło: „Wikipedia”)

Wspominałem już kilkakrotnie przy omówieniu innych rodów z olkuskiego, że wiele rycerskich herbów polskich ściśle nawiązuje do pogańskich mitów słowiańskich, których znajomość i tradycja jeszcze nie zanikły nawet w XIV i XV wieku, a konkretnie do mitycznej walki Boga Nieba Peruna z Bogiem Zaświatów Welesem. O tym, że walka ta toczona była „nad Rzeką w okolicy Wielkiego Drzewa Kosmicznego” może przypominać „rzeka” w herbie Szreniawa i sama nazwa herbu (pobliska rzeka Szreniawa), a głowa lwa może mieć konotacje chtoniczne.

3. Gniazdo rodziny Adamowskich

Jak to już wcześniej wspomniałem, rodowym gniazdem Adamowskich z miechowskiego jest wieś Adamowice w woj. krakowskim. Nazwa wsi wywodzi się od imienia osobowego „Adam” (poprzez patronimiczny domyślny ród „Adamowiców” - patrz dalej). O miejscowości tej informacje przytaczają różne historyczne źródła. Najbardziej kompletne i najstarsze udostępnia praca zbiorowa polskich historyków, sukcesywnie wydawany przez PAN „Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, który pod hasłem Adamowice podaje: [14]

ADAMOWICE

(1360 Adamovice, Adamouicz, Adamow, Adamowicze) 6,5 km na E od Wolbromia.
l. 1512 pow. ksiąs. (MS 4, 1563); 1581 pow. krak. (ŹD s. 26); 1470-80 n. par. Szreniawa (DLb. 2 s. 37).
2. 1400 Świętosław z A. oskarża kmieci ze Szreniawy o przekopanie rzeki (perfossaverunt fluvium ad ipsius hereditatem; SP 8, 10036, uw. 324, 328); 1470 gaje i granice → p. 3; 1471 las zw. Brzozowy → p. 3; 1472 gaj Kozilas → p. 3.
3. Własn. szlach (patrz niżej).” [14]

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego pod red. Chlebowskiego i Sulimierskiego na temat tejże wsi podaje jedynie: „Adamowice, pow. miechowski, gm. Tczyca, par. Szreniawa, st. par. Wolbrom. W XV w. była własnością Stanisława Szreniawity, jak i większa część okolicznych wsi (Długosz 40) ” [5]

2. Lokalizacja wsi Adamowice w Małopolsce (źródło: Google Maps)

3. Krajobraz z Adamowic nad Szreniawą (fot. ze źródła j.n.)

4. Dolina Szreniawy (źródło: Internet, str.:

http://jurapolska.com/wycieczki/rowerowa_30032014.php

4. Najważniejsze gałęzie rodziny

Wieś Adamowice koło Wolbromia od czasów najdawniejszych należała do dóbr rycerskich.

Internetowe źródło: Rody ziemiańskie XV i XVI wieku. T. 1, Małopolskie rody ziemiańskie, Krzepela, Józef podaje „za Długoszem” o miejscowym rodzie Adamowskich bardzo skąpe informacje: [12]

Adamowice Sr./Mich. p. w Miejscu.

Dług. Stan. Adamowski h. Szreniawa II. 37 I. 40.

W zbiorowej pracy „Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego” pod red. Kiryka i Kołodziejskiego [7] wspominają autorzy o rycerskich właścicielach Adamowic:
„Nie młodsza od Kolbarku była wieś Adamowice w parafii Szreniawa, której dziedzicem w 1360 r. pisał się Adam z Adamowic, a później (1381-1382) Grzegorz z Adamowic oraz inni Szreniawici.” [7] Źródło wspomina także o istnieniu później w Adamowicach folwarku, a także przytacza liczbę domów we wsi, w końcu XVIII w. (13 domów).

Informacje te oparte są na klasycznym źródle historycznym, które wymienia bardziej szczegółowo właścicieli Adamowic.
Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [14]:
„3. Własn. szlach. 1360 Adam dz. z A. (Mog. 76); 1381-2 Grzegorz (SP 8, 707, 767, 1468, 1544); 1381 tenże w sporze z Piechną ż. Kanimira ze Szreniawy o zalewanie jego posiadłości w Szreniawie (SP 8, 707, 767);
1388-1403 Świętosław Adamowski ; 1388 Krystyna ż. Świętosława ma zapisane 100 grz. posagu i wiana na A., w razie utraty A. suma ta będzie przeniesiona na Niegową (SP 8, 4951); 1389 Świętostaw upomina się u Staszka sołtysa z Sułoszowej o 100 grz. posagu i wiana (SP 8 uw. 150);
1397 N. ż. Mikołaja z A. (SP 8 uw. 229); 1398 Świętosław dostanie w zastaw cz. Szreniawy, jeśli Zaklika ze Strzechną [swą matką wd. po Mikule] i braćmi ze Szreniawy i Białej nie wypłaci mu w terminie 86 grz. ; Świętosław w sporze ze Śmiechną [c. lub ż.] Floriana ze Szreniawy o posiadłość w Szreniawie (SP 8 uw. 355);
1399 Mikołaj z A. (SP 8 uw. 293); Świętosław zobowiązuje się wypłacić 15 grz. posagu swemu zięciowi Stanisławowi z Pęczelic [pow. wiśl.] (SP 8, 8914); 1400 procesuje się z Mikołajem z Motkowic o szkody w Wolicy (SP 8, 9617); zapisuje ż. Krystynie 100 grz. posagu i wiana na posiadłości w A. (SP 8, 9627, 10205); uiszcza 100 grz. Janowi z Chodowa i jego ż. Świętochnie za szkody w gaju w Porębie, na rz. Szreniawie, w Chodowskiej Woli (SP 8, 9759): Boksa z Czernichowa zabezpiecza swej ż. Dorocie c. Świętosława z A. 100 grz. posagu i wiana na posiadłości w Czernichowie (SP 8, 10206); Dorota zrzeka się ojcowizny i macierzyzny w A. na rzecz ojca (SP 8, 10207);

1404 Dzierżko z A. (ZK 3b s. 286); 1410-15 Krzystka z A. wd. po Świętosławie ; 1412 Grzegorz z A. (ZB 1a s. 6); 1425-6 Stanisław i Spytko kmiecie z A. (ZK 195 s. 338, 387); 1426-41 Jan Adamowski z A. (SP 2, 2074, 2739 i GK 7 s. 440);
1470-9 Stan. Adamowski z A. ; 1470 tenże ręczy Mikołajowi z Krępy za dług 13 grz. łanem osiad. w A. z kmieciem Janiecz i zagrodą z Janem Godek (GK 19 s. 49); tenże poręcza Wojciechowi, włodarzowi z Witkowic, za dług 12 fl. węg. gajami swoimi w A., za jego gumnem do granic Lgoty i Sulisławic (GK 19 s. 260); 1470-80 dz. Stan. Adamowski h. Śreniawa, folwark, 9 ł. kmiec., karczma, 3 zagrody (DLb. 1 s. 40-l; 2 s. 37);

1471 Jakub Brzuchański ze Szreniawy pożycza od Jakuba Damickiego i jego ż. Elżbiety 11 grz. mniej wiard., które zabezpiecza im na 2 ł. osiadłych w A. z kmieciami: Marc. Poddębnym i Janem Majką (GK 19 s. 370); Stanisław z A. zastawia na 8 lat za 76 grz. Janowi Pieniążkowi z Iwanowic 4 ł. osiadłe w A. z kmieciami: Marcinem i Piotrem, Pawłem i Janem Pabianką, Stilakiem z pasierbem, Janem Majką osiadłym na całym czwartym łanie (GK 19 s. 376); tenże winien Mikołajowi z Krępy 13 grz., jeśli nie zapłaci w terminie, da wwiązanie do 1 ł. Janiecza, do zagrody Jana Godka i lasu zw. Brzozowy (Brzosowy; GK 19 s. 381); tenże winien 26 grz. Jakubowi Brzuchańskiemu ze Szreniawy, jeśli nie zapłaci w terminie, da mu wwiązanie do 2 ł. osiadłych w A. z kmieciami Labajową i Bybro oraz do zagrody Marcina Pacana ; 1472 tenże sprzedaje za 22 grz. z rocznym pr. wykupu szl. Wojciechowi włodarzowi z Witkowic gaj w A. zw. Kozilas (Kozylasch) między Sulisławicami, Lgotą i Trzebienicami (GK 19 s. 672-3); tenże zastawia za 16 grz. Janowi Pieniążkowi z Iwanowic łan w A. (GK 19 s. 624); tenże zastawia za 140 grz. Adamowi z Trzycierza 6 ł. w A., z których 4 dzierży w zastawie Jan Pieniążek z Iwanowic, a 2 Stan. Malescha, oraz młyn w A., który dzierży szl. Kmita Bielski (GK 19 s. 625);

1487 Jan Adamowski z A. (GK 22 s. 719); 1489 Stan. Adamowski z A. (GK 23 s. 7); a. 1490, 1490-1 pobór z 5 ł., 1492-4 cz. Adama pobór z 3 ł., cz. N. bez danych, 1494-9 cz. N. pobór z 4 ł., cz. Adama bez danych ; 1491 Mik. Pieniążek z Iwanowic i A. (GK 23 s. 753); 1498 Jan Olbr. nadaje Mich. Mninowskiemu [Minoskiemu] m. in. skonfiskowany zastaw Jerzego Zebrzydowskiego w A., Przybysławicach, Szreniawie.i Iwanowicach (MS 2, 1180);

Paweł Czarny z Witowic żupnik krak. daje w dożywotne posiadanie m. in. zastawione dobra Charsznicę, Szreniawę, A. i Wierzchowisko Małgorzacie ks. pszczyńskiej za jej dobra (SP 2, 4509); 1500 cz. Adama i cz. Pieniążka bez danych (RP s. 247);
1507 Mik. Pieniążek z Iwanowic sprzedaje za 1000 zł Pawłowi Czarnemu z Witowic A., Szreniawę i Wierzchowiska (ZK 154 s. 332-3); 1512 Jan Melsztyński z Pomianowej i Brzeska oddaje Pawłowi Czarnemu z Witowic star. brzeskiemu swoje dobra w pow. czchow. w zamian za A. i 4000 fl. (MS 4, 1563);
1521 Andrzej Adamowski z A. (GK 36 s. 83); Mik. Czarny z Witowic dz. A. (GK 36 s. 57);
1522 Jan Mninowski dzierż. A. (GK 36 s. 220).

5. 1470-80 dzies. snop. i kon. z łanów kmiecych wart. 10 grz. preb. Krzeszowskiej w katedrze krak., z folwarku, karczmy i 3 zagród wart. 6 grz. plebanowi w Szreniawie (DLb. 1 s. 40-1; 2 s. 37); 1529 dzies. snop. z A., Szarkówki, Topoli i Sulisławic łącznie wart. 1 i 1/2 grz. preb. Krzeszowskiej w katedrze krak. (LR s. 277).
FS

Z powyższego wykazu wynika [usunięto część sygnatur tekstów źródłowych – przypis mój], iż wymienieni tutaj drobno rycerscy właściciele Adamowic należeli do rycerstwa niebogatego, mało znanego w źródłach historycznych oraz zagrożonego popadnięciem w ubóstwo i wypadnięciem ze stanu.

Poświadczone są ich kontakty z dziedzicami podobnych, drobnoszlacheckich i pobliskich wsi, np.: Szreniawy, Niegowej, Sulisławic, Sułoszowy, Białej i innych dalszych oraz „interesy majątkowe” ze Stanisławem Czarnym z Witowic (prawdopodobnie tożsamym z niegdysiejszym właścicielem wsi Czarna Góra koło Olkusza). Na rzecz tego ostatniego być może (i Jana Mninowskiego, jako dzierżawcy) tracą Adamowscy chyba w XVI w. Adamowice, gdyż w r. 1521 jako ostatni chyba z dziedziców Adamowskich wymieniony jest w źródłach wyżej wspomniany Andrzej Adamowski.

5. Rycerskie polowanie (miniatura średniowieczna) (źródło: Wikipedia)

Rodzina Adamowskich z Adamowic koło Miechowa „trzymała” więc chyba wieś zaledwie około dwustu lat, (1360-ok. 1522), a od później wieś stała się własnością innych rodzin szlacheckich. Być może później reprezentanci tej rodziny, w całości lub częściowo posiadali jakieś inne majątki ziemskie, albo żyli „na dzierżawach”, jak wielu z ubogiej szlachty.

Nazwisko Adamowski zachowało się w okolicznych miejscowościach przez wszystkie następne wieki, kiedy to dawne rodziny niezamożnej szlachty, często własnoręcznie uprawiające swoje grunty, pod względem społecznym spadały przeważnie do klasy włościańskiej, o ile nie były w stanie „wylegitymować się ze swojego szlachectwa”. [8]

Przede wszystkim „widzimy ich” w świętokrzyskim i dzisiejszym śląskim, w okolicach Szczekocin, Pińczowa i Kazimierzy Wielkiej, a także w miastach, np. Pińczowie, Miechowie i Olkuszu, przeważnie jako tzw „zwykłych mieszkańców”. [Geneteka]